Phần lớn khu dân cư của xã Tà Đùng đã có điện lưới quốc gia, nhưng một số nhà rải rác trên đồi, trong vườn xa hay ven lòng hồ vẫn chưa có đường dây tới tận nơi, và mất điện khi giông gió mùa mưa là chuyện quen thuộc. Nhiều hộ dùng thêm máy phát, máy nổ cho bơm tưới và điện mặt trời quy mô nhỏ để tự chủ một phần.
Nghe có vẻ trái khoáy khi xã nằm ngay bên hồ của một nhà máy thủy điện lớn mà vẫn có nhà thiếu điện. Lý do là điện từ thủy điện Đồng Nai 3 đi thẳng lên lưới truyền tải, còn đưa điện tới từng nhà dân rải rác trên đồi phụ thuộc lưới phân phối nông thôn, với chi phí kéo dây rất cao ở địa hình dốc, dân thưa. Bài này mô tả tình hình điện ở thôn bản theo nguyên lý, không nêu số liệu hộ có điện vì cần lấy từ nguồn chính thức.
Điện lưới về thôn bản: một quá trình nhiều năm
Như nhiều xã vùng cao Tây Nguyên, điện lưới về vùng Đắk Som, Đắk R'Măng cũ qua nhiều đợt, theo các chương trình cấp điện nông thôn, miền núi. Khu trung tâm, các thôn dọc đường liên xã có điện sớm; các thôn, bon xa hơn, các cụm nhà mới hình thành sau tái định cư thủy điện hay sau những đợt di dân có điện muộn hơn.
Hôm nay, câu hỏi ở Tà Đùng không còn là thôn có điện hay chưa mà là nhà nào trong thôn chưa có. Những hộ ở sâu trong vườn, cách đường dây hạ thế vài trăm mét đến cả cây số, phải tự kéo dây câu nhờ từ nhà hàng xóm hoặc từ cột gần nhất, nhiều khi bằng dây không đúng chuẩn, vừa sụt áp vừa nguy hiểm.
Thông tin về kế hoạch cấp điện cho các cụm dân cư còn thiếu nên hỏi UBND xã và đơn vị điện lực quản lý khu vực. Sau sắp xếp hành chính, đơn vị điện lực phụ trách địa bàn có thể được tổ chức lại theo tỉnh Lâm Đồng.
Vì sao mất điện nhiều vào mùa mưa
Đường dây trung thế, hạ thế ở vùng đồi Tà Đùng chạy qua vườn cây, rừng trồng, sườn dốc. Mùa mưa, giông chiều đi kèm gió giật và sét, cây đổ đè lên dây, cành gãy vắt qua dây, cột nghiêng do sạt lở là những nguyên nhân hay gặp gây mất điện. Sửa chữa ở vùng xa cũng lâu hơn vì đường khó vào, thợ phải đi xa.
Ngoài sự cố, còn có những đợt cắt điện có kế hoạch để bảo trì, nâng cấp lưới; đơn vị điện lực thường thông báo trước qua tin nhắn, ứng dụng hoặc loa thôn. Mùa khô, nhu cầu điện cho máy bơm tưới tăng vọt, lưới hạ thế ở thôn có thể quá tải, điện yếu, máy bơm chạy không nổi vào giờ cao điểm.
Người dân quen chuẩn bị: đèn sạc, đèn pin, sạc dự phòng cho điện thoại, ổn áp cho tủ lạnh, ti vi; rút phích cắm thiết bị khi giông lớn để tránh sét lan truyền theo dây; không tự leo cột, tự nối dây khi mất điện.
Các nguồn điện của một nông hộ ở Tà Đùng
So sánh định tính các nguồn điện mà hộ gia đình ở vùng đồi ven hồ thường dùng. Chi phí cụ thể thay đổi theo thời điểm và thiết bị, không ghi số.
| Nguồn điện | Dùng cho | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Điện lưới | Sinh hoạt, bơm tưới gần nhà | Ổn định khi lưới tốt, rẻ nhất về lâu dài | Mất điện mùa mưa, quá tải mùa tưới, chưa tới nhà xa |
| Máy nổ chạy dầu, xăng | Bơm tưới ở vườn xa, mép hồ | Linh hoạt, mang đi được | Tốn nhiên liệu, ồn, phải trông |
| Điện mặt trời có ắc quy | Đèn, quạt, sạc điện thoại ở chòi, nhà xa | Không cần dây, tự chủ | Công suất nhỏ, ắc quy phải thay |
| Điện mặt trời áp mái nối lưới | Giảm tiền điện sinh hoạt, bơm | Tiết kiệm lâu dài | Vốn ban đầu, thủ tục với điện lực |
| Bơm năng lượng mặt trời | Tưới vườn ban ngày | Không cần lưới, không tốn dầu | Chỉ chạy khi nắng, vốn đầu tư |
Nhiều hộ dùng kết hợp: điện lưới cho nhà, máy nổ cho bơm ở mép hồ, một tấm pin nhỏ cho chòi canh vườn. Cách kết hợp tuỳ vị trí vườn và túi tiền.
Điện cho máy bơm tưới: bài toán mùa khô
Mùa khô, máy bơm tưới là thiết bị tiêu thụ điện lớn nhất trong nông hộ. Với vườn gần nhà có điện ba pha hoặc một pha đủ mạnh, bơm điện rẻ và tiện hơn máy nổ. Nhưng nhiều vườn ở xa đường dây, hoặc nguồn nước ở mép hồ, nơi không có điện, buộc phải dùng máy nổ chạy dầu.
Kéo điện ra vườn hay ra mép hồ là việc phải làm với đơn vị điện lực: đăng ký, khảo sát, làm đường dây đúng chuẩn, lắp công tơ. Tự kéo dây trần, dây nhỏ chạy dài qua vườn là nguyên nhân của nhiều vụ điện giật chết người ở các vùng cà phê, nhất là khi dây chạm vào ống tưới, cây ướt hay người làm vườn vô tình cắt phải bằng máy cắt cỏ.
Bơm chạy bằng năng lượng mặt trời là hướng mới được một số hộ thử: tấm pin đặt trong vườn, bơm chạy ban ngày khi nắng, đúng mùa khô nắng nhiều. Vốn ban đầu cao nhưng không tốn dầu, không cần lưới. Hợp hay không tuỳ lượng nước cần bơm, độ cao đẩy nước và có ao chứa để trữ nước bơm ban ngày hay không.
Điện mặt trời ở nhà: tự chủ một phần
Ở những nhà chưa có điện lưới, bộ điện mặt trời nhỏ gồm vài tấm pin, ắc quy và bộ đổi điện đủ thắp đèn, chạy quạt, sạc điện thoại, xem ti vi nhỏ. Đây là giải pháp tạm thời phổ biến ở các chòi vườn, nhà ven hồ, điểm trường lẻ. Ắc quy cần thay sau vài năm và phải xử lý đúng cách khi hỏng, không vứt ra vườn, ra hồ.
Với nhà đã có điện lưới, điện mặt trời áp mái giúp giảm tiền điện, nhất là với nhà có máy bơm chạy ban ngày. Lắp hệ thống nối lưới cần làm việc với đơn vị điện lực về đấu nối, công tơ và chính sách mua bán điện hiện hành, vốn đã thay đổi nhiều lần trong những năm qua.
Khi lắp, nên chọn thợ có kinh nghiệm, kiểm khung giá đỡ chịu được gió giật mùa mưa trên đồi, có tiếp địa chống sét, và tính trước chỗ đặt ắc quy thông thoáng, xa trẻ em.
Tiền điện, công tơ và hợp đồng sau sáp nhập
Hộ dùng điện lưới ký hợp đồng mua bán điện với đơn vị điện lực, có công tơ riêng, trả tiền theo bậc thang cho điện sinh hoạt. Mùa khô, tiền điện của nhà có máy bơm tưới có thể tăng mạnh. Một số hộ đăng ký riêng công tơ cho bơm tưới phục vụ sản xuất để tính giá phù hợp; việc này cần hỏi đơn vị điện lực về điều kiện và biểu giá đang áp dụng.
Sau khi Đắk Som, Đắk R'Măng nhập thành xã Tà Đùng và Đắk Nông nhập vào Lâm Đồng, hợp đồng mua bán điện cũ vẫn có hiệu lực, địa chỉ trên hoá đơn có thể được cập nhật dần theo địa danh mới. Hộ không cần tự làm lại hợp đồng chỉ vì đổi tên xã, trừ khi đơn vị điện lực yêu cầu.
Thanh toán tiền điện nay có thể qua ứng dụng ngân hàng, ví điện tử, điểm thu ở trung tâm xã. Cẩn thận với cuộc gọi, tin nhắn giả danh điện lực đòi đóng tiền gấp vào tài khoản lạ hoặc dọa cắt điện, một kiểu lừa đảo từng xuất hiện ở nhiều địa phương.
Điện ở chòi vườn và nhà ven hồ
Nhiều nông hộ Tà Đùng có chòi trong vườn xa để nghỉ trưa, cất phân bón, trông vườn mùa hái hay mùa sầu riêng chín. Chòi thường không có điện lưới; người ta dùng đèn pin, đèn sạc hoặc một tấm pin mặt trời nhỏ. Nhà ven lòng hồ, nơi mép nước lên xuống theo mùa, cũng ít khi kéo được điện tới.
Ở những chỗ này, không nên dùng máy phát chạy trong phòng kín vì khí thải có thể gây ngộ độc, không đun nấu bằng điện khi dây tạm, và nên có đèn dự phòng cho ban đêm khi phải ra hồ, ra vườn.
Ắc quy, tấm pin để ở chòi vườn cũng là thứ hay bị lấy trộm khi chủ vắng lâu ngày. Nhiều hộ tháo ắc quy mang về nhà sau mỗi mùa, hoặc gửi nhờ hàng xóm ở gần trông giúp, đổi lại cho họ dùng nhờ đèn khi lên vườn.
An toàn điện ở vùng vườn đồi
Không tự kéo dây câu nhờ dài qua vườn. Dây không đúng chuẩn, treo thấp hoặc nằm dưới đất là nguy cơ điện giật, nhất là mùa mưa.
Cẩn thận với máy bơm và ống tưới. Máy bơm đặt chỗ ẩm ướt cần tiếp địa và cầu dao chống giật; không chạm vào máy bơm bằng tay ướt, chân trần.
Tránh xa dây điện khi cắt tỉa cây cao. Hái tiêu, tỉa sầu riêng, chặt keo gần đường dây là tình huống dễ chạm điện. Báo điện lực khi cây chạm dây thay vì tự xử lý.
Sét mùa mưa. Không đứng dưới cây cao, gần cột điện khi giông; rút phích thiết bị điện; nhà trên đồi cao nên có thu lôi.
Dây đứt rơi xuống đất. Tránh xa, không chạm, không để trẻ em, gia súc lại gần, báo ngay cho điện lực và trưởng thôn.
Không trộm điện, không giăng bẫy điện. Giăng dây điện bẫy chuột, bẫy thú quanh vườn là hành vi vi phạm pháp luật và đã gây nhiều cái chết thương tâm ở nông thôn.
Điện và đời sống: những thay đổi đã thấy
Ở các thôn có điện ổn định, đời sống đổi khác rõ: tủ lạnh giữ được thức ăn, trẻ học bài dưới đèn sáng, ti vi, điện thoại nối người dân với tin tức, máy bơm điện giảm công tưới, máy xay xát, máy sấy nhỏ giúp sơ chế nông sản tại nhà. Điện cũng là điều kiện để các cơ sở lưu trú, quán ăn quanh hồ mở ra.
Điện cũng mở thêm việc làm tại chỗ: tiệm sửa điện thoại, sửa điện, quán cà phê có quạt, tủ đông bán kem, nước đá cho thợ hái mùa cà phê. Những thứ nhỏ ấy làm trung tâm thôn đông vui hơn hẳn so với thời chưa có điện.
Ở những nhà còn thiếu điện, khoảng cách ấy hiện rõ: trẻ học bằng đèn sạc, thức ăn phải nấu ăn trong ngày, điện thoại phải mang ra trung tâm sạc. Người dân có thể kiến nghị nhu cầu cấp điện qua họp thôn, qua UBND xã để được đưa vào kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Tà Đùng có điện lưới chưa?
Phần lớn khu dân cư của xã Tà Đùng đã có điện lưới quốc gia, nhưng một số nhà ở sâu trong vườn, trên đồi xa hay ven lòng hồ vẫn chưa có đường dây tới tận nơi. Kế hoạch cấp điện cụ thể nên hỏi UBND xã và đơn vị điện lực khu vực.
Vì sao gần nhà máy thủy điện mà vẫn hay mất điện?
Điện của nhà máy thủy điện đi lên lưới truyền tải, còn điện tới từng nhà phụ thuộc lưới phân phối nông thôn. Mùa mưa, giông gió làm cây đổ, sét đánh, cột nghiêng do sạt lở là nguyên nhân hay gây mất điện ở vùng đồi.
Kéo điện ra vườn tưới cà phê cần làm gì?
Cần đăng ký với đơn vị điện lực để khảo sát, làm đường dây đúng chuẩn và lắp công tơ. Không nên tự kéo dây trần, dây nhỏ chạy dài qua vườn vì dễ gây điện giật, nhất là mùa mưa và khi dùng máy cắt cỏ.
Bơm nước bằng năng lượng mặt trời có hợp với vườn ở Tà Đùng không?
Hợp với vườn có nắng tốt mùa khô, có ao chứa để trữ nước bơm ban ngày và độ cao đẩy nước vừa phải. Vốn ban đầu cao nhưng không tốn dầu, không cần lưới; nên hỏi người đã lắp trong vùng trước khi quyết định.
Thấy dây điện đứt rơi xuống vườn thì làm gì?
Tránh xa, không chạm vào dây hay vật đang tiếp xúc với dây, giữ trẻ em và gia súc tránh xa, báo ngay cho đơn vị điện lực, trưởng thôn hoặc chính quyền xã để xử lý.