Nông hộ ở xã Tà Đùng chuyển đổi cây trồng chủ yếu theo hướng giữ cà phê làm nền và trồng thêm sầu riêng, bơ, mắc ca xen vào vườn; một số ít chặt hẳn cà phê hoặc tiêu để làm vườn sầu riêng thuần. Lý do chính là giá cà phê, tiêu lên xuống thất thường, vườn cà phê già năng suất giảm, và cây ăn trái hứa hẹn thu nhập cao hơn trên cùng diện tích.
Nhưng chuyển đổi không miễn phí. Mỗi lần đổi cây là một lần đặt cược nhiều năm tiền vốn và công sức vào một cây chưa cho thu, trong khi nước tưới, tay nghề và đầu ra của cây mới chưa chắc đã sẵn. Bài này không khuyên trồng cây gì; bài trình bày các hướng chuyển đổi đang diễn ra ở Tà Đùng, cái giá của từng hướng và những bài học từ các đợt chuyển đổi trước ở Tây Nguyên, để người đọc tự cân nhắc.
Các đợt chuyển đổi đã đi qua vùng Đắk Glong cũ
Vùng Đắk Som và Đắk R'Măng cũ không đứng ngoài những làn sóng cây trồng của Tây Nguyên. Khi cà phê được giá, rừng nghèo và đất rẫy được chuyển thành vườn cà phê. Khi tiêu lên giá, nhiều hộ trồng thêm tiêu trên trụ sống trong vườn cà phê hoặc mở vườn tiêu riêng. Rồi giá tiêu sụt và bệnh chết nhanh, chết chậm lan rộng, không ít vườn tiêu bị nhổ bỏ chỉ sau vài năm cho thu.
Làn sóng gần đây nhất là sầu riêng. Khi sầu riêng Việt Nam mở được thị trường xuất khẩu chính ngạch lớn, giá sầu riêng tăng mạnh và cả Tây Nguyên chuyển đổi rầm rộ. Mắc ca cũng từng được khuyến khích trồng như cây chiến lược ở nhiều tỉnh, rồi nhịp độ chậm lại khi người trồng thấy đầu ra chưa ổn định như kỳ vọng.
Mỗi làn sóng để lại hai loại bài học: người đi đúng lúc, có nước, có tay nghề thì khá lên; người đi theo phong trào, thiếu nước, thiếu vốn thì nợ nần. Người Tà Đùng hôm nay chuyển đổi thận trọng hơn chính vì đã thấy cả hai loại kết quả ngay trong thôn mình.
Các hướng chuyển đổi đang gặp ở Tà Đùng
So sánh định tính các hướng chuyển đổi phổ biến. Thời gian chờ ghi theo lệ chung, thay đổi theo giống, cách chăm và điều kiện từng vườn.
| Hướng chuyển đổi | Thời gian chờ thu hoạch | Nước tưới mùa khô | Rủi ro lớn nhất |
|---|---|---|---|
| Giữ cà phê, ghép giống mới | Ngắn, cây ghép cho quả lại sau một hai mùa | Như cũ | Kỹ thuật ghép, chọn dòng |
| Trồng sầu riêng xen cà phê | Nhiều năm mới cho thu ổn định | Tăng nhiều | Thiếu nước, sầu riêng chết, tranh nắng với cà phê |
| Chặt cà phê làm sầu riêng thuần | Nhiều năm không có thu nhập chính | Rất cao | Mất trắng nếu cây chết, giá xuống |
| Trồng bơ xen | Vài năm | Trung bình | Đầu ra phụ thuộc thương lái |
| Trồng mắc ca xen | Vài năm, thu ổn định lâu hơn | Thấp hơn sầu riêng | Đầu ra, cơ sở sấy, giá |
| Trồng rừng trên đất dốc xấu | Nhiều năm | Gần như không | Thu nhập chậm, giá gỗ |
Đọc bảng sẽ thấy hướng nào thu nhanh thì thường thu ít, hướng nào hứa thu nhiều thì đòi chờ lâu và tốn nước. Không có hướng nào tốt cho mọi vườn; điều quan trọng là hộ có đủ sức chịu được những năm chờ hay không.
Câu hỏi đầu tiên: có đủ nước không
Cà phê vối ở Tà Đùng cần tưới vài đợt trong mùa khô. Sầu riêng thì cần nước đều đặn suốt mùa khô, thiếu nước vào giai đoạn ra hoa, nuôi trái có thể mất mùa, thiếu kéo dài có thể chết cây. Vì vậy chuyển từ cà phê sang sầu riêng thực chất là chuyển sang một vườn khát nước hơn nhiều lần.
Nhà sát hồ có thể bơm nước hồ, nhưng cũng phải tính chi phí điện, dầu, đường ống lên dốc và mực nước hồ hạ dần cuối mùa khô. Nhà xa hồ phụ thuộc ao chứa và giếng khoan, mà giếng ở vùng đồi bazan có thể yếu dần vào những năm hạn. Nhiều vườn sầu riêng chết hàng loạt ở các vùng Tây Nguyên trong những đợt hạn gắt, không phải vì sâu bệnh mà vì hết nước.
Trước khi trồng cây kén nước, câu hỏi đầu tiên không phải là giá bán bao nhiêu mà là: năm hạn nhất trong mười năm qua, nguồn nước của vườn còn bao nhiêu vào tháng cuối mùa khô. Hỏi hàng xóm đã ở lâu năm sẽ có câu trả lời thực tế hơn mọi bảng tính.
Câu hỏi thứ hai: sống bằng gì trong những năm chờ
Sầu riêng, mắc ca, bơ đều cần nhiều năm mới cho thu hoạch đáng kể. Nếu chặt hết cà phê để trồng cây mới, gia đình sẽ trải qua một khoảng trống thu nhập dài. Khoảng trống ấy được lấp bằng gì: tiền tiết kiệm, vay ngân hàng, vay đại lý vật tư, đi làm thuê? Mỗi cách đều có giá.
Khoảng trống thu nhập còn kéo theo chi phí chăm cây mới: sầu riêng non cần phân, thuốc, nước, công tỉa cành, chống đổ mà chưa cho đồng nào. Gộp lại, những năm chờ là những năm chi nhiều nhất trong đời một vườn.
Đó là lý do phần lớn nông hộ ở Tà Đùng chọn trồng xen: giữ cà phê cho thu nhập hằng năm, trồng cây mới vào giữa hàng hoặc thay dần những cây cà phê già yếu. Cách này chậm hơn nhưng an toàn hơn. Khi cây mới lớn, che bóng nhiều, cà phê bên dưới giảm năng suất, lúc ấy hộ mới quyết định tỉa bớt cà phê hay giữ.
Với những hộ vay vốn để chuyển đổi, cần tính kỹ lịch trả nợ so với lịch thu hoạch thực tế của cây mới, không phải lịch lý tưởng. Đã có nhiều trường hợp ở Tây Nguyên phải bán đất trả nợ vì cây mới chậm cho thu hơn dự tính.
Ai đang chuyển đổi, ai giữ cây cũ
Nhìn quanh các thôn của Tà Đùng, có thể thấy ba nhóm hộ với ba thái độ khác nhau trước chuyện đổi cây. Nhóm thứ nhất là hộ có vườn gần hồ hoặc có nguồn nước tốt, có vốn tích luỹ từ những năm cà phê được giá; họ là những người trồng sầu riêng sớm và nhiều nhất, có hộ đã có vườn cho thu. Nhóm thứ hai là đa số hộ trung bình: giữ cà phê, trồng xen dần vài chục cây sầu riêng hoặc bơ, mắc ca, vừa làm vừa học.
Nhóm thứ ba là hộ ít vốn, vườn xa nước, nhiều hộ đồng bào bản địa và hộ mới đến: họ giữ cà phê, tiêu, rừng trồng, chủ yếu tái canh hoặc ghép lại cây già, ít khi dám đổi sang cây kén nước. Với nhóm này, chuyển đổi rầm rộ không phải lựa chọn thực tế, và những lời mời gọi trồng cây mới đôi khi đẩy họ vào nợ.
Ngoài ra còn những chủ vườn từ thành phố lên mua đất, thường trồng sầu riêng, bơ, mắc ca ngay từ đầu và thuê người trong thôn chăm. Cách làm của họ cũng ảnh hưởng tới thôn: kéo giá công lên, tạo việc làm, nhưng cũng tạo thêm áp lực lên nguồn nước chung.
Những bài học người trồng hay nhắc nhau
Đừng đi theo phong trào. Lúc cả vùng đua trồng một cây là lúc cây giống đắt nhất, kém chất lượng nhất, và vài năm sau khi cả vùng cùng cho thu thì giá có thể đã khác.
Mua giống rõ nguồn gốc. Cây giống sầu riêng, bơ, mắc ca có nhiều loại ghép trên gốc khác nhau. Giống trôi nổi có thể cho trái không đúng như quảng cáo, và phải chờ nhiều năm mới biết.
Thử nhỏ trước. Trồng vài chục cây trên phần đất tốt nhất, theo dõi qua một hai mùa khô rồi mới mở rộng.
Học tay nghề trước khi trồng. Sầu riêng đòi kỹ thuật xử lý ra hoa, tỉa trái, phòng bệnh mà người quen trồng cà phê chưa có. Học từ người đi trước và cán bộ khuyến nông giúp tránh mất cả vườn vì một sai lầm kỹ thuật.
Đừng bỏ hết cây cũ. Giữ một phần cà phê, tiêu là giữ một nguồn thu đã biết, phòng khi cây mới gặp rủi ro.
Tính cả chuyện đầu ra. Ai sẽ mua, mua ở đâu, cần tiêu chuẩn gì, có cần mã số vùng trồng không. Cây ăn trái xuất khẩu đòi hỏi về truy xuất nguồn gốc ngày càng chặt.
Tái canh cà phê: chuyển đổi không đổi cây
Một hướng ít được nói tới nhưng phổ biến là tái canh cà phê: thay vườn cà phê già bằng cà phê giống mới năng suất cao hơn. Có hai cách. Cưa đốn cây già rồi ghép chồi của dòng tốt lên gốc cũ, tận dụng bộ rễ sẵn có, cây cho quả lại sau một hai mùa. Hoặc nhổ bỏ, xử lý đất một thời gian rồi trồng mới, lâu hơn nhưng làm lại được từ đầu, nhất là khi đất đã nhiễm tuyến trùng, nấm bệnh.
Tái canh giữ được những thứ nông hộ đã quen: kỹ thuật, đầu ra, lịch mùa vụ, công cụ. Rủi ro thấp hơn đổi sang cây hoàn toàn mới. Nhiều chương trình hỗ trợ tái canh cà phê ở Tây Nguyên cung cấp giống, vốn vay ưu đãi và tập huấn; người quan tâm nên hỏi khuyến nông xã về chương trình đang áp dụng ở tỉnh Lâm Đồng sau sáp nhập.
Với nhiều hộ ở Tà Đùng, tái canh cà phê kết hợp trồng xen một ít cây ăn trái là con đường ở giữa: không bỏ cây quen, không đứng ngoài cơ hội mới.
Chuyển đổi và rừng: ranh giới không được vượt
Một hệ quả xấu của các làn sóng cây trồng ở Tây Nguyên là áp lực mở rộng đất canh tác lấn vào rừng. Ở Tà Đùng, nơi nhiều vườn nằm sát Vườn quốc gia và rừng phòng hộ đầu nguồn hồ Đồng Nai 3, điều này đặc biệt nhạy cảm. Chuyển đổi chỉ được làm trên đất nông nghiệp hợp pháp; việc phá rừng, lấn rừng để trồng cây mới bị xử lý theo pháp luật về lâm nghiệp.
Ngoài chuyện pháp luật, còn có chuyện thị trường: các nhà nhập khẩu lớn, nhất là châu Âu với quy định chống phá rừng, sẽ không mua nông sản từ đất mới phá rừng. Một vườn sầu riêng trồng trên đất lấn rừng có thể không bán được cho các kênh xuất khẩu tốt, dù trái ngon.
Việc chuyển từ đất trồng lúa sang cây lâu năm, hay chuyển mục đích sử dụng đất, cũng phải theo quy định của Luật Đất đai 2024; người dân nên hỏi UBND xã trước khi đổi cây trên đất có loại khác với cây đang trồng ghi trong giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chặt cà phê để trồng sầu riêng ở Tà Đùng không?
Không có câu trả lời chung. Cần tự trả lời ba câu: vườn có đủ nước tưới suốt mùa khô năm hạn không, gia đình sống bằng gì trong nhiều năm chờ cây cho thu, và đã có tay nghề trồng sầu riêng chưa. Phần lớn hộ chọn trồng xen thay vì chặt hết.
Tái canh cà phê là gì?
Là thay vườn cà phê già năng suất thấp bằng cây giống mới tốt hơn, bằng cách cưa đốn rồi ghép chồi lên gốc cũ hoặc nhổ bỏ, xử lý đất rồi trồng mới. Cách ghép nhanh cho thu lại, cách trồng mới lâu hơn nhưng hợp với đất đã nhiễm bệnh.
Mắc ca có hợp với đất Tà Đùng không?
Mắc ca được trồng xen ở nhiều vùng Tây Nguyên, ít tốn nước hơn sầu riêng nhưng mất vài năm mới cho thu và đầu ra phụ thuộc cơ sở thu mua, chế biến. Nên xem vườn mắc ca của người đi trước trong vùng và hỏi khuyến nông trước khi trồng.
Chuyển đổi cây trồng có cần xin phép không?
Đổi giữa các cây lâu năm trên đất trồng cây lâu năm thường không phải xin phép. Nhưng chuyển từ đất trồng lúa, đất rừng hoặc chuyển mục đích sử dụng đất phải theo Luật Đất đai 2024 và quy định của tỉnh. Nên hỏi UBND xã trước khi làm.
Có chương trình hỗ trợ tái canh cà phê ở Lâm Đồng không?
Tây Nguyên đã có nhiều chương trình hỗ trợ tái canh cà phê về giống, vốn vay và tập huấn. Chương trình cụ thể đang áp dụng sau khi Đắk Nông nhập vào Lâm Đồng nên hỏi khuyến nông xã Tà Đùng hoặc cơ quan nông nghiệp của tỉnh.
Vì sao vườn sầu riêng hay chết hàng loạt khi hạn?
Sầu riêng cần nước đều suốt mùa khô, rễ nông dễ tổn thương khi đất khô kiệt, cây suy yếu lại dễ nhiễm nấm bệnh. Những năm hạn gắt, vườn thiếu nguồn nước dự phòng là vườn chịu thiệt nặng nhất.