Trong mùa khô, nông hộ ở xã Tà Đùng tưới vườn bằng bốn nguồn chính: bơm nước từ hồ thủy điện Đồng Nai 3 với những vườn gần hồ, dẫn nước suối, khoan giếng và đào ao chứa nước mưa. Nguồn nào dùng được tuỳ vị trí vườn, và chính chuyện có hay không có nước tưới cuối mùa khô làm nên khoảng cách thu nhập lớn giữa các hộ trong cùng một xã.
Nghe có vẻ ngược đời khi một xã ôm lấy mặt hồ lớn lại lo thiếu nước. Nhưng hồ nằm dưới thung, vườn nằm trên đồi; đưa nước từ mép hồ lên lưng đồi tốn đường ống, máy bơm, điện và công. Những vườn xa hồ, trên đỉnh dốc hoặc bên kia dãy đồi gần như không dùng được nước hồ. Bài này mô tả từng nguồn nước, mặt mạnh, mặt yếu và cách nông hộ Tà Đùng xoay xở qua mùa khô.
Vì sao cao nguyên nhiều mưa mà vẫn thiếu nước
Vùng cao nguyên quanh Tà Đùng có lượng mưa năm khá lớn, nhưng mưa dồn vào khoảng sáu, bảy tháng mùa mưa. Mùa khô kéo dài mấy tháng hầu như không mưa, nắng gắt ban ngày, gió khô thổi mạnh, đất bốc hơi nhanh. Đúng lúc ấy, cà phê cần nước để ra hoa và nuôi trái non, tiêu đang nuôi hạt, sầu riêng đang ra hoa, đậu trái.
Đất đỏ bazan giữ ẩm tốt, nhưng trên đất dốc, nước mưa chảy tràn nhanh xuống thung thay vì thấm sâu. Rừng đầu nguồn thu hẹp qua nhiều năm khai phá làm các suối nhỏ cạn sớm hơn. Những năm có hiện tượng El Niño, mùa khô kéo dài và gắt hơn, nhiều vùng ở Tây Nguyên đã chứng kiến cà phê, tiêu, sầu riêng chết khát hàng loạt.
Biến đổi khí hậu được nhiều cơ quan khí tượng nhận định là làm các đợt nắng nóng, khô hạn ở Tây Nguyên có xu hướng gay gắt và khó đoán hơn. Với nông hộ, điều đó có nghĩa là không thể lấy mùa khô năm ngoái làm chuẩn cho năm nay; một kế hoạch nước an toàn phải tính cho năm hạn nặng chứ không phải năm bình thường.
Vì vậy ở Tà Đùng, nước mùa khô là tài sản. Một mảnh vườn có nguồn nước chắc chắn được đánh giá cao hơn hẳn mảnh vườn cùng diện tích nhưng phải trông trời.
Bốn nguồn nước tưới và đặc điểm từng nguồn
Bảng so sánh định tính bốn nguồn nước tưới phổ biến. Chi phí, độ sâu giếng, dung tích ao trong thực tế khác nhau nhiều giữa các vườn nên không ghi số.
| Nguồn nước | Vườn nào dùng được | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Bơm từ hồ Đồng Nai 3 | Vườn gần mép hồ, chênh độ cao vừa phải | Nước dồi dào, ít cạn | Điện hoặc dầu, ống dài, mép nước rút xa cuối mùa khô |
| Dẫn nước suối | Vườn dưới nguồn suối có nước quanh năm | Có thể tự chảy, rẻ | Suối cạn cuối mùa khô, tranh chấp chia nước |
| Giếng khoan, giếng đào | Hầu hết vườn, tuỳ mạch nước | Chủ động trong vườn | Chi phí khoan, giếng yếu dần năm hạn, có giếng khô |
| Ao chứa nước mưa | Vườn có chỗ đất trũng hoặc làm được bạt lót | Trữ được nước mùa mưa | Mất đất làm ao, bốc hơi, cần lót chống thấm |
Nhiều vườn kết hợp hai, ba nguồn: giếng khoan làm chính, ao chứa dự phòng; hoặc bơm hồ đầu mùa khô, khi mép nước rút xa thì chuyển sang ao. Kết hợp giúp vườn qua được những năm hạn bất thường.
Nước hồ Đồng Nai 3: gần mà không dễ
Những vườn nằm trên sườn đồi sát hồ có lợi thế lớn: đặt máy bơm ở mép nước, kéo ống lên vườn, tưới gần như bao nhiêu cũng có nước. Nhưng hồ chứa thủy điện hạ mực nước dần trong mùa khô để phát điện, mép nước rút ra xa và thấp hơn. Cuối mùa khô, máy bơm phải dời xuống sâu hơn, ống phải nối dài hơn, độ cao cần đẩy nước lên lớn hơn, chi phí điện, dầu tăng theo.
Kéo điện ra mép hồ để chạy bơm cũng không đơn giản: cần đường dây an toàn, hợp đồng với ngành điện, và tránh đặt thiết bị trong khu vực hồ có thể ngập khi nước lên. Nhiều hộ dùng máy nổ chạy dầu cho linh hoạt. Việc lấy nước từ hồ chứa để tưới với quy mô nông hộ thường không cần giấy phép riêng, nhưng nếu quy mô lớn hoặc xây công trình thì phải theo Luật Tài nguyên nước 2023 và quy định về hành lang bảo vệ hồ chứa.
Một điều nên nhớ là nước hồ cũng là nước của cả cộng đồng ven hồ và của nhà máy thủy điện phía dưới. Rửa bình phun thuốc ở mép hồ, đổ nước thải chăn nuôi xuống hồ làm bẩn chính nguồn nước tưới và nước sinh hoạt của những nhà khác.
Suối và chuyện chia nước giữa các nhà
Ở những thôn có suối chảy từ đồi rừng xuống, người dân dẫn nước suối bằng ống, mương về vườn, có nơi nước tự chảy không cần bơm. Đây là cách rẻ nhất, nhưng phụ thuộc vào suối có nước tới cuối mùa khô hay không. Khi rừng đầu nguồn còn tốt, suối giữ nước lâu hơn; khi rừng bị phá, suối cạn sớm.
Khi nước suối ít, chia nước trở thành chuyện nhạy cảm giữa các nhà dùng chung một con suối. Nhà trên nguồn chặn nước, nhà dưới nguồn thiếu nước. Nhiều thôn có quy ước chia ngày, chia giờ lấy nước, do trưởng thôn hoặc tổ dùng nước điều phối. Người mới đến mua vườn nên hỏi kỹ quyền lấy nước suối đi kèm mảnh vườn là gì, có quy ước nào đang áp dụng, tránh mâu thuẫn với hàng xóm.
Quy ước dùng nước ở thôn không phải văn bản pháp luật, nhưng được cộng đồng tôn trọng và chính quyền xã thường dựa vào khi hoà giải tranh chấp. Giữ quan hệ tốt với những nhà cùng dòng suối giá trị không kém gì một cái giếng khoan.
Giếng khoan và ao chứa: chủ động nhưng tốn kém
Giếng khoan là nguồn nước chủ động nhất cho vườn xa hồ, xa suối. Ở vùng đất bazan, mạch nước ngầm có nơi tốt, có nơi khoan sâu vẫn không đủ nước. Khoan giếng là một khoản chi lớn, có khi khoan xong không trúng mạch, phải khoan lại chỗ khác. Những năm hạn kéo dài, mực nước ngầm hạ, giếng cũ yếu dần, nhiều nhà phải khoan sâu thêm.
Ao chứa là cách trữ nước mưa mùa mưa để dùng cho mùa khô. Ao đào ở chỗ trũng trong vườn, lót bạt chống thấm ở nơi đất không giữ nước, dẫn nước mưa từ mái nhà, sân phơi, rãnh vườn về. Ao lớn giúp vườn qua được vài đợt tưới quan trọng, nhất là đợt tưới hoa. Nhược điểm là mất một phần đất trồng, nước bốc hơi trong nắng, và ao sâu là nguy cơ đuối nước với trẻ em nếu không rào chắn.
Khai thác nước dưới đất với quy mô hộ gia đình thường không cần giấy phép, nhưng khoan giếng lớn hoặc khai thác nhiều phải đăng ký theo Luật Tài nguyên nước 2023. Giếng bỏ không dùng nên được trám lấp đúng cách để tránh nước bẩn ngấm xuống tầng nước ngầm.
Một mùa khô của vườn xa hồ
Lấy ví dụ giả định một vườn cà phê xen sầu riêng trên lưng đồi, cách mép hồ khá xa, nguồn nước là một giếng khoan và một ao lót bạt. Cuối mùa mưa, chủ vườn cho nước mưa từ mái nhà và sân phơi chảy về ao, ao đầy. Tháng đầu mùa khô, vườn chưa cần tưới vì đất còn ẩm, cà phê đang được hái.
Khi cà phê đã qua quãng khô đủ để phân hoá mầm hoa, chủ vườn dùng nước ao cho đợt tưới hoa, đợt tốn nước nhất, vì giếng không đủ lưu lượng để tưới cả vườn trong vài ngày. Sau đợt hoa, ao vơi quá nửa. Các đợt tưới nuôi trái non tiếp theo dùng giếng, tưới dần từng lô, ưu tiên sầu riêng vì cây kén nước hơn.
Tới tháng cuối mùa khô, giếng yếu đi, có ngày bơm một lúc là cạn, phải chờ nước hồi. Chủ vườn chỉ tưới đủ giữ sầu riêng sống và giữ trái non, cà phê thì chịu khô thêm. Nếu mưa đầu mùa đến đúng hẹn, vườn qua mùa an toàn; nếu mưa đến muộn vài tuần, sầu riêng có thể rụng trái, vài cây yếu có thể chết. Câu chuyện giả định ấy lặp lại, với nhiều biến thể, ở rất nhiều vườn xa hồ của Tà Đùng mỗi năm. Bài học rút ra từ những vườn như vậy là ao càng lớn, mùa khô càng nhẹ, và tưới tiết kiệm từ đầu mùa là cách để còn nước cho cuối mùa.
Cách nông hộ Tà Đùng đang tiết kiệm nước
Làm bồn giữ nước quanh gốc. Bồn đất quanh gốc cà phê giữ nước tưới không chảy tràn xuống dốc, cách làm đơn giản nhất và gần như vườn nào cũng có.
Tủ gốc bằng cỏ, lá, vỏ cà phê. Lớp tủ giảm bốc hơi, giữ đất mát, lâu dần thành mùn. Nhiều hộ để cỏ mọc thấp giữa hàng thay vì làm cỏ trắng đất.
Tưới gốc, tưới nhỏ giọt. Thay tưới phun mưa hay tưới tràn bằng ống tưới gốc hoặc hệ thống nhỏ giọt, nhất là ở vườn sầu riêng. Chi phí ban đầu cao nhưng tiết kiệm nước và công tưới.
Cây che bóng và chắn gió. Hàng cây chắn gió quanh vườn và cây che bóng giữa hàng giảm gió khô, giảm nắng trực tiếp, giúp đất giữ ẩm lâu hơn.
Tưới đúng lúc thay vì tưới nhiều. Nông hộ có kinh nghiệm canh thời điểm tưới hoa, tưới nuôi trái theo tình trạng cây và đất, không tưới theo lịch cứng.
Nước và khoảng cách giàu nghèo trong xã
Nhìn trên toàn xã, những hộ có nguồn nước chắc là hộ có thể trồng cây kén nước như sầu riêng, thu nhập cao hơn; hộ phụ thuộc trời mưa thường giữ cà phê, tiêu, rừng trồng, thu nhập thấp và bấp bênh hơn. Vào những năm hạn nặng, khoảng cách này lộ rõ: hộ có nước vẫn thu hoạch, hộ không có nước mất mùa.
Các công trình thủy lợi nhỏ như đập dâng trên suối, kênh dẫn, hồ chứa nhỏ do nhà nước hoặc cộng đồng làm có thể giúp nhiều hộ cùng lúc. Người dân có thể kiến nghị qua họp thôn, qua UBND xã những công trình cần thiết cho thôn mình. Sau khi sáp nhập vào Lâm Đồng, kế hoạch đầu tư thủy lợi của vùng sẽ do tỉnh mới quyết định.
Với người mới đến Tà Đùng làm vườn, lời khuyên chung là ở lại qua một mùa khô trước khi trồng cây kén nước, hỏi hàng xóm về những năm hạn nhất, và coi nước là điều kiện tiên quyết chứ không phải chi tiết tính sau.
Câu hỏi thường gặp
Vườn gần hồ Tà Đùng có lấy nước hồ tưới được không?
Nhiều hộ gần mép hồ bơm nước hồ lên tưới. Cần lưu ý mực nước hồ hạ dần trong mùa khô nên phải dời máy bơm, nối dài ống, chi phí tăng. Lấy nước quy mô nông hộ thường không cần giấy phép riêng, nhưng công trình lớn phải theo Luật Tài nguyên nước 2023.
Khoan giếng tưới vườn ở Tà Đùng có cần xin phép không?
Khai thác nước dưới đất quy mô hộ gia đình thường không cần giấy phép, nhưng khoan giếng lớn, khai thác nhiều phải đăng ký hoặc xin phép theo Luật Tài nguyên nước 2023 và quy định của tỉnh. Nên hỏi UBND xã trước khi khoan.
Mùa khô ở Tà Đùng kéo dài bao lâu?
Theo lệ chung vùng cao nguyên phía nam, mùa khô kéo dài khoảng từ tháng 12 tới tháng 4 năm sau, những năm có El Niño có thể dài và gắt hơn. Tháng cuối mùa khô thường là lúc thiếu nước nhất.
Ao chứa nước tưới cần lưu ý gì về an toàn?
Ao sâu là nguy cơ đuối nước với trẻ em và người lớn trượt chân, nhất là ao lót bạt có thành trơn. Nên rào quanh ao, có lối lên xuống chắc chắn, dạy trẻ không chơi gần ao và có phao, dây cứu hộ ở gần.
Nhà dùng chung suối với hàng xóm nên làm gì để tránh tranh chấp?
Hỏi rõ quy ước chia nước đang áp dụng ở thôn, tham gia tổ dùng nước nếu có, lấy nước đúng ngày giờ đã thống nhất và báo trưởng thôn khi có mâu thuẫn để hoà giải sớm, tránh tự chặn dòng.
Có cách nào giảm lượng nước tưới cho cà phê không?
Những cách nông hộ hay dùng là làm bồn quanh gốc, tủ gốc bằng cỏ lá, trồng cây che bóng và chắn gió, tưới gốc hoặc nhỏ giọt thay cho tưới tràn, và tưới đúng thời điểm theo tình trạng cây thay vì theo lịch cứng.