Ở xã Tà Đùng, quãng khó đi nhất của mỗi chuyến thường không phải quốc lộ 28 mà là đoạn đường thôn từ nhà ra đường lớn, hoặc từ nhà vào vườn. Đường liên thôn ở đây có đủ loại: bê tông xi măng, đường nhựa ngắn, đường cấp phối sỏi đỏ và đường đất. Mùa khô hầu hết đều đi được; mùa mưa, đường đất đỏ bazan trở nên trơn như mỡ, có đoạn lún bánh, có đoạn xói thành rãnh.
Bài này mô tả các loại đường thôn ở xã, vì sao đất đỏ khó đi khi mưa, người dân xoay xở bằng những cách nào, và việc làm, giữ đường thôn thường được tổ chức ra sao. Bài không đưa số kilômét đường đã cứng hoá vì không có số liệu chắc chắn; khi cần, hỏi UBND xã hoặc trưởng thôn.
Hệ đường trong xã: từ quốc lộ toả vào thôn, từ thôn toả ra vườn
Nếu quốc lộ 28 là thân cây thì đường liên xã, liên thôn là cành, và đường vào vườn là những nhánh nhỏ nhất. Ở vùng Đắk Som cũ, nhiều thôn có đường nối thẳng ra quốc lộ; ở vùng Đắk R'Măng cũ, đường liên xã dài hơn và qua nhiều đồi, có nơi chạy men theo các nhánh hồ.
Đường trong khu dân cư tập trung thường được cứng hoá trước: bê tông xi măng một làn xe, đủ cho ô tô con và xe tải nhỏ đi, gặp nhau thì một xe phải nép vào lề. Càng ra xa khu dân cư, đường càng hẹp và càng nhiều đoạn đất. Đường vào vườn phần lớn do các hộ tự mở, tự giữ, nhiều nơi chỉ vừa một xe máy hay một xe công nông.
Mạng đường này hình thành dần theo lịch sử định cư: người đến trước mở lối vào rẫy, người đến sau đi chung rồi mở thêm. Vì vậy có những con đường đi vòng vèo theo ranh vườn chứ không theo đường đồng mức, có đoạn dốc rất gắt. Hiểu được cách hình thành này giúp người mới đến thông cảm vì sao "từ nhà tới nhà" ở đây không bao giờ là đường thẳng.
Vì sao đường đất đỏ mùa mưa khó đi đến vậy
Đất đỏ bazan có tỉ lệ sét cao. Khi khô, đất kết thành mặt cứng, bụi mịn bốc lên mỗi lần xe qua. Khi ngấm nước, các hạt sét trương ra, mặt đường thành một lớp bùn dẻo và trơn, bám vào lốp xe thành từng mảng dày khiến gai lốp mất tác dụng.
Trên đường bằng, lớp bùn này làm xe chậm và nặng. Trên dốc, nó làm bánh xe quay tại chỗ, trượt ngang, có khi trôi ngược. Ô tô con gầm thấp dễ sa lầy ở các vệt bánh xe tải cũ; xe máy dễ ngã khi phanh gấp hoặc đánh lái.
Nước mưa chảy dọc mặt đường dốc còn xói thành rãnh sâu, có khi ngang bánh xe, nhất là ở đoạn không có mương thoát nước hai bên. Sau mỗi mùa mưa, những đoạn này thường phải san lại, đổ đá. Đó là lý do người dân quý đường bê tông đến vậy: chỉ một đoạn dốc ngắn được đổ bê tông cũng đủ đổi hẳn cuộc sống của cả xóm trong mùa mưa.
Đường cấp phối sỏi đỏ là giải pháp trung gian: đỡ trơn hơn đường đất, rẻ hơn bê tông, nhưng bị xói nếu không có rãnh thoát nước, và cần rải bù sau vài mùa.
Các loại đường thôn và cách đi
Bảng dưới đây so sánh các loại đường thường gặp ở xã, theo kinh nghiệm chung của vùng đồi đất đỏ:
| Loại đường | Mùa khô | Mùa mưa | Lưu ý khi đi |
|---|---|---|---|
| Bê tông xi măng | Dễ đi | Vẫn đi được; trơn ở chỗ đất bùn tràn lên | Một làn, gặp xe phải nhường; mép bê tông có thể hẫng |
| Cấp phối sỏi đỏ | Bụi, sỏi lăn ở dốc | Đi được nếu không bị xói rãnh | Giảm tốc ở cua, sỏi lăn dễ trượt bánh |
| Đường đất đỏ | Bụi nhiều, rãnh khô cứng | Trơn, lầy, xói rãnh; dốc có thể không lên được | Đi sau khi tạnh mưa vài giờ; mang dụng cụ cạo bùn |
| Đường vào vườn tự mở | Đi được bằng xe máy, công nông | Nhiều đoạn chỉ đi bộ được | Chở hàng nhẹ, chia chuyến, tránh dốc gắt khi ướt |
Mức độ khó đi còn tuỳ độ dốc và việc có mương thoát nước hay không. Một con đường đất bằng phẳng có rãnh tốt có thể dễ đi hơn đường cấp phối dốc bị xói.
Người dân xoay xở mùa mưa ra sao
Chọn giờ đi. Đất đỏ cần vài giờ nắng hoặc gió để se mặt. Người dân hay đi buổi sáng sau đêm không mưa, tránh ra vườn ngay sau cơn mưa chiều.
Quấn xích, quấn dây cho bánh xe. Nhiều người quấn xích hoặc dây vào bánh sau xe máy để tăng độ bám khi lên dốc đất. Cách này giúp lên dốc nhưng làm hỏng mặt đường bê tông, nên tháo ra khi vào đường cứng.
Dắt xe qua đoạn khó. Ở đoạn dốc lầy, người địa phương xuống xe dắt, một người đẩy phía sau. Ngã khi dắt xe ít nguy hiểm hơn ngã khi đang chạy.
Gửi xe ở đầu đường. Có hộ để xe máy ở nhà người quen gần đường bê tông, đi bộ đoạn đất vào nhà hoặc vào vườn trong những tuần mưa dầm.
Chia nhỏ chuyến chở. Chở phân bón, nông sản trên đường đất ướt thì chia nhiều chuyến nhẹ, không chất đầy một chuyến nặng dễ lật.
Mang theo dụng cụ. Một cây cạo bùn, đôi ủng, áo mưa bộ, đèn pin là đồ nghề quen trên xe của người làm vườn mùa mưa.
Đường vào vườn mùa thu hoạch
Mùa hái cà phê, thường rơi vào khoảng cuối năm theo lệ chung của vùng, là lúc đường vào vườn gánh nặng nhất. Mỗi ngày, hàng chục bao quả tươi phải chở từ vườn ra sân phơi hoặc ra điểm thu mua, trên những con đường vừa qua một mùa mưa, còn đầy rãnh xói và ổ gà.
Ở vườn gần đường bê tông, xe công nông, xe ba gác hoặc ô tô tải nhỏ vào tận nơi. Ở vườn sâu, người ta dùng xe máy chở từng bao, hoặc gùi, vác ra tới điểm xe vào được. Những năm cuối mùa mưa kéo dài, mưa trái mùa rơi đúng lúc hái, đường đất lại trơn, và chuyện chở hàng ra trở thành cuộc vật lộn thật sự.
Vì thế trước mỗi vụ, nhiều hộ tự san lại đường vào vườn, lấp ổ gà bằng đá, khơi rãnh cho nước thoát. Những xóm có nhiều vườn chung một lối vào thường góp công cùng làm. Đây là một phần của lịch nông nghiệp ít người ngoài để ý: làm đường cũng là việc của mùa vụ, giống như làm cỏ hay bón phân.
Đường thôn và trẻ đi học, người đi viện
Đường thôn xấu ảnh hưởng nặng nhất tới hai nhóm người: trẻ đi học và người cần đi viện. Mùa mưa, có em phải đi bộ một đoạn dài qua đường lầy tới điểm trường, quần áo lấm bùn; có hôm phụ huynh phải chở từng em qua đoạn dốc rồi quay lại chở em khác.
Với người bệnh, đoạn đường đất từ nhà ra đường lớn có thể làm chậm cả một ca cấp cứu. Xe cứu thương, ô tô thường không vào được tận nhà, người nhà phải đưa người bệnh ra điểm xe đậu bằng xe máy hoặc cáng. Gia đình có người già, người mang thai, người bệnh mạn tính ở thôn xa nên tính trước phương án này: ai chở, ra điểm nào, liên hệ ai.
Những khó khăn đó giải thích vì sao khi bàn chuyện làm đường, người dân thường ưu tiên đoạn dẫn tới trường, trạm y tế và đoạn dốc nguy hiểm nhất, chứ không phải đoạn đẹp nhất.
Một số trường ở vùng cao bố trí cho học sinh ở xa ăn ở bán trú trong tuần, một phần cũng vì đường đi lại. Phụ huynh có con học ở điểm trường xa nên hỏi nhà trường về hình thức này nếu có, và về cách nhà trường xử lý những ngày mưa lớn, đường bị chia cắt.
Làm và giữ đường thôn: cách thường được tổ chức
Đường thôn ở nhiều xã vùng cao được làm theo cách kết hợp giữa nguồn vốn nhà nước và đóng góp của dân. Trình tự thường gặp (nguyên lý chung, chi tiết tuỳ chương trình từng thời kỳ):
- Thôn họp bàn, chọn đoạn ưu tiên, ghi nhận nhu cầu và mức độ đồng thuận của các hộ hai bên đường.
- Thôn đề xuất lên UBND xã; xã tổng hợp vào kế hoạch đầu tư công, chương trình mục tiêu quốc gia hoặc chương trình xây dựng nông thôn mới khi có nguồn.
- Khi có kế hoạch, các hộ thoả thuận về hiến đất mở rộng mặt đường, dời hàng rào, cây trồng sát lề — phần này hoàn toàn dựa trên tự nguyện và cần được ghi nhận rõ.
- Thi công theo thiết kế được duyệt, thường có giám sát cộng đồng do người dân trong thôn cử ra.
- Sau khi xong, thôn tổ chức giữ đường: khơi rãnh thoát nước trước mùa mưa, phát cây lấn đường, không để xe quá tải đi vào, không đào cắt mặt đường khi làm ống nước.
Người dân muốn biết đường thôn mình có trong kế hoạch hay không nên hỏi trưởng thôn hoặc UBND xã, không dựa vào tin đồn. Tên chương trình, nguồn vốn và tỉ lệ đóng góp thay đổi theo từng thời kỳ.
Sáp nhập xã có làm đổi chuyện làm đường không
Khi Đắk Som và Đắk R'Măng hợp thành xã Tà Đùng từ ngày 1/7/2025, danh mục đường giao thông của hai xã cũ được gom về một đầu mối. Các công trình đã có kế hoạch từ trước thường tiếp tục theo kế hoạch, nhưng thứ tự ưu tiên có thể được xem xét lại trên địa bàn rộng hơn.
Với người dân, điều nên làm là tiếp tục kiến nghị qua thôn, qua các kỳ tiếp xúc cử tri, và theo dõi thông báo của xã mới. Kiến nghị cụ thể — đoạn nào, dài khoảng bao nhiêu, bao nhiêu hộ dùng, vì sao nguy hiểm — luôn có sức nặng hơn một lời than chung.
Còn với người ở xa định mua đất hay làm nhà ở Tà Đùng, chất lượng đường vào là thứ phải tự đi tận nơi, vào mùa mưa nếu được. Các trang chuyên về đất trong hệ Tà Đùng viết kỹ hơn phần đó; ở đây chỉ nhắc rằng đường thôn quyết định đời sống hằng ngày nhiều hơn khung cảnh.
Người mới chuyển về nên hỏi hàng xóm ba câu đơn giản: mùa mưa năm ngoái đoạn đường này có bị lầy không, xe gì vào được nhà, và khi cần đi cấp cứu ban đêm thì ra bằng lối nào. Ba câu trả lời đó nói nhiều hơn mọi tấm ảnh chụp mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Đường vào các thôn ở Tà Đùng đã bê tông hết chưa?
Chưa có số liệu chắc chắn để nói toàn bộ. Đường trong khu dân cư tập trung thường được cứng hoá trước, còn đường ra vườn, đường tới thôn xa nhiều đoạn vẫn là cấp phối hoặc đất. Muốn biết một tuyến cụ thể, hỏi trưởng thôn hoặc UBND xã, và tốt nhất là tự đi xem.
Đi ô tô con vào đường đất ở Tà Đùng mùa mưa được không?
Rất dễ sa lầy hoặc trượt trên dốc đất đỏ ướt, nhất là xe gầm thấp. Nên hỏi người địa phương tình trạng đường ngày hôm đó, đỗ xe ở đầu đường cứng rồi đi bộ hoặc nhờ xe máy của người quen đường vào.
Quấn xích bánh xe máy có được đi trên đường bê tông không?
Xích làm trầy, nứt mặt bê tông và giảm độ bám trên mặt cứng, nên người dân thường tháo ra trước khi vào đoạn bê tông hoặc nhựa. Giữ đường chung tốt cũng là giữ con đường cho chính mình đi trong những mùa sau.
Hiến đất làm đường thôn có bắt buộc không?
Hiến đất mở đường là tự nguyện. Khi có thoả thuận, nên được ghi nhận bằng văn bản, có xác nhận của thôn và xã, để sau này không phát sinh tranh chấp về ranh đất. Trường hợp Nhà nước thu hồi đất cho công trình thì thực hiện theo quy định về thu hồi, bồi thường của Luật Đất đai 2024.
Mùa nào đường thôn ở Tà Đùng khó đi nhất?
Giữa mùa mưa, theo lệ chung khoảng tháng 7 đến tháng 10, khi mưa dầm nhiều ngày làm đất ngấm no nước. Đầu mùa mưa cũng khó vì mặt đường bụi biến thành lớp bùn trơn sau trận mưa đầu tiên.
Làm sao kiến nghị sửa một đoạn đường thôn nguy hiểm?
Báo trưởng thôn để đưa vào cuộc họp thôn, sau đó thôn tổng hợp gửi UBND xã. Kiến nghị nên nêu rõ vị trí, độ dài ước chừng, số hộ sử dụng và mức độ nguy hiểm, kèm ảnh chụp nếu có. Kiến nghị cụ thể dễ được xem xét hơn.