Di cư tự do là khi người dân tự rời quê đến nơi mới sinh sống, không theo kế hoạch bố trí của nhà nước. Vùng Đắk Som và Đắk R'Măng cũ (nay là xã Tà Đùng, Lâm Đồng) là một trong những nơi đón nhiều hộ di cư tự do, chủ yếu là đồng bào các dân tộc phía Bắc, từ cuối thập niên 1980 tới những năm 2000. Sau đó, các dự án ổn định dân cư được triển khai để làm đường, kéo điện, xây trường, cấp đất và giấy tờ cho dân.
Bài này giải thích vì sao di cư tự do xảy ra, ổn định dân cư nghĩa là làm những gì, kết quả và khó khăn còn lại theo những gì đã được ghi nhận chung về vùng Đắk Glong cũ. Không nêu số hộ, số vốn dự án vì các con số ấy cần dẫn từ văn bản cụ thể của địa phương.
Vì sao người dân tự đi xa hàng nghìn cây số
Ở các tỉnh miền núi phía Bắc, nhiều gia đình đồng bào sống trên đất dốc, đá nhiều, ruộng ít, dân số tăng mà đất không tăng. Khi nghe tin ở Tây Nguyên còn rừng, đất đỏ rộng, trồng cà phê có thu nhập, nhiều người quyết định đi. Thường một người đi trước dò đường, thấy được thì về đón cả nhà, rồi họ hàng, người cùng bản theo sau.
Đường đi những năm đầu rất vất vả: xe khách, tàu hoả, rồi đi bộ vào rừng, mang theo ít đồ đạc, giống cây, gia súc nhỏ. Đến nơi, họ dựng lán trên rẫy, phát rừng hoặc mua lại rẫy bằng giấy tay từ người đến trước. Nhiều hộ trong số đó không có giấy chuyển khẩu, không có đất được giao chính thức.
Vùng Đắk Glong cũ có những điều kiện hút người: diện tích rừng và đất chưa sử dụng lớn, xa trung tâm nên ít bị kiểm soát, đất đỏ bazan hợp cà phê. Chính những điều kiện ấy cũng tạo ra hệ quả về sau: rừng bị thu hẹp, tranh chấp đất, và một vùng dân cư mọc lên trước khi có hạ tầng.
Di cư tự do để lại những khó khăn gì cho cả người đến và nơi đến
Với người đến, khó khăn đầu tiên là không có giấy tờ: chưa đăng ký thường trú, chưa có đất được giao hợp pháp, con cái đi học, đi khám bệnh, hưởng chính sách đều vướng. Thứ hai là thiếu hạ tầng: đường đất trơn mùa mưa, không điện, nước lấy từ suối, trường xa. Thứ ba là bệnh tật và rủi ro sinh kế trong những năm đầu chưa có thu hoạch.
Với nơi đến, di cư tự do làm dân số tăng nhanh ngoài kế hoạch. Chính quyền xã, huyện phải lo trường lớp, y tế, an ninh cho một cộng đồng không có trong quy hoạch. Rừng bị phá để lấy đất canh tác, gây xung đột với các đơn vị quản lý rừng và với cộng đồng bản địa vốn coi rừng là của bon.
Những khó khăn này đã được nhiều báo cáo của địa phương và các nghiên cứu về Tây Nguyên ghi nhận từ lâu. Hiểu chúng không phải để trách người đến, mà để thấy vì sao các chính sách ổn định dân cư ra đời và vì sao một số vấn đề về đất ở vùng Tà Đùng đến nay vẫn còn phức tạp.
Ổn định dân cư nghĩa là làm những việc gì
Quy hoạch điểm dân cư. Gom các hộ ở rải rác trên rẫy về những điểm dân cư có quy hoạch, có đất ở, đất sản xuất. Có nơi ổn định tại chỗ, có nơi phải dời đến điểm mới gần đường hơn.
Làm hạ tầng thiết yếu. Đường giao thông vào điểm dân cư, lưới điện, công trình nước sinh hoạt, điểm trường, nhà văn hoá. Đây là phần tốn nhiều vốn nhất và kéo dài nhiều năm.
Giải quyết đất đai. Đo đạc, giao đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho những hộ đủ điều kiện; xử lý phần diện tích lấn rừng theo quy định về rừng và đất lâm nghiệp.
Giải quyết cư trú, hộ tịch. Đăng ký thường trú, làm giấy khai sinh cho trẻ, giấy tờ tuỳ thân cho người lớn. Khi người dân có giấy tờ thì mới được hưởng đầy đủ các chính sách về giáo dục, y tế, giảm nghèo.
Hỗ trợ sinh kế. Giống cây, vật nuôi, tập huấn kỹ thuật, ưu tiên vay vốn chính sách để hộ mới ổn định có thu nhập.
Các chương trình của Nhà nước liên quan đến ổn định dân di cư
Chính phủ đã có nhiều chương trình về bố trí dân cư qua các thời kỳ, trong đó có nội dung bố trí ổn định dân di cư tự do. Từ giai đoạn 2021, nội dung này nằm trong Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021–2030, giai đoạn I từ 2021 đến 2025 được phê duyệt theo Quyết định 1719/QĐ-TTg năm 2021.
Trong chương trình ấy có các dự án về giải quyết tình trạng thiếu đất ở, nhà ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt; quy hoạch, sắp xếp, bố trí ổn định dân cư ở những nơi cần thiết. Các tỉnh lập danh sách dự án cụ thể cho từng địa bàn. Vùng Đắk Glong cũ từng có những dự án ổn định dân di cư tự do, nhưng tên dự án, quy mô và tiến độ cụ thể cần tra từ văn bản của tỉnh.
Bên cạnh đó, việc phân định xã, thôn thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số theo trình độ phát triển (khu vực I, II, III; thôn đặc biệt khó khăn) cũng ảnh hưởng tới việc một thôn có được ưu tiên dự án hay không. Danh sách giai đoạn 2021–2025 được ban hành theo các quyết định của Thủ tướng và Ủy ban Dân tộc; danh sách cho giai đoạn sau và cho các xã mới sau sáp nhập cần tra văn bản hiện hành.
Sau khi Đắk Nông nhập vào Lâm Đồng và cấp huyện không còn, việc theo dõi các dự án dở dang chuyển cho tỉnh Lâm Đồng và xã Tà Đùng theo phân cấp mới. Người dân có quyền lợi liên quan nên hỏi ủy ban xã về tình trạng dự án của thôn mình.
Bức tranh hôm nay: điều đã làm được và điều còn lại
Đi qua các thôn của đồng bào phía Bắc ở vùng Tà Đùng hôm nay, có thể thấy những điều đã thay đổi: đường bê tông vào tận nhiều thôn, điện lưới, điểm trường, nhà xây thay lán tạm, vườn cà phê, hồ tiêu đã cho thu hoạch ổn định. Thế hệ con cháu sinh ra trên đất này có giấy khai sinh, đi học như mọi trẻ khác.
Điều còn lại là những việc khó và chậm. Một số hộ chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất vì đất nằm trong quy hoạch lâm nghiệp hoặc có nguồn gốc phức tạp. Một số thôn vẫn có đoạn đường đất khó đi mùa mưa. Tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo ở các thôn đồng bào thường cao hơn mức chung, theo nhiều báo cáo về vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Đáng chú ý là di cư tự do vào vùng này đã giảm nhiều so với thập niên 1990, vì đất trống không còn và quản lý chặt hơn. Dòng di chuyển hiện nay chủ yếu là người trẻ đi làm ở khu công nghiệp rồi về, và di chuyển trong nội vùng.
Hộ mới đến hoặc chưa đủ giấy tờ: nên làm gì trước
Nếu bạn hoặc người thân thuộc diện đến ở mà giấy tờ chưa đầy đủ, trình tự dưới đây giúp tránh rối. Đây là nguyên lý chung; thủ tục cụ thể và giấy tờ cần mang theo cần hỏi công an xã, ủy ban xã Tà Đùng vì quy định có thể thay đổi.
- Báo với trưởng thôn nơi đang ở để thôn nắm được hộ mình và hướng dẫn bước tiếp theo.
- Đến công an xã hỏi thủ tục đăng ký cư trú phù hợp với tình trạng chỗ ở (nhà của mình, nhà thuê, ở nhờ).
- Làm giấy khai sinh cho trẻ chưa có, vì đây là gốc của mọi quyền lợi về học tập, bảo hiểm y tế.
- Với đất đang canh tác, hỏi ủy ban xã về nguồn gốc đất và khả năng được công nhận; không mua bán thêm bằng giấy tay khi chưa rõ.
- Giữ lại mọi giấy tờ cũ: giấy tờ ở quê, giấy mua bán tay, biên nhận, vì chúng giúp chứng minh quá trình sinh sống và sử dụng đất.
Không nên nghe theo người hứa “làm nhanh giấy tờ đất” có thu tiền. Thủ tục đất đai và cư trú phải làm qua cơ quan nhà nước, có phiếu hẹn, có biên nhận.
Đất rừng, đất lấn chiếm: điểm nhạy cảm cần hiểu
Một phần đất canh tác của các hộ di cư tự do có nguồn gốc từ đất rừng hoặc đất do các đơn vị lâm nghiệp quản lý. Theo Luật Đất đai năm 2024 và Luật Lâm nghiệp, việc công nhận quyền sử dụng những diện tích này phụ thuộc vào quy hoạch, thời điểm sử dụng, và phải qua rà soát của cơ quan có thẩm quyền. Không phải diện tích nào đã canh tác lâu cũng được cấp giấy.
Vùng Tà Đùng còn có thêm yếu tố Vườn quốc gia và rừng phòng hộ đầu nguồn quanh hồ. Những diện tích nằm trong ranh giới rừng đặc dụng, phòng hộ chịu quy định nghiêm ngặt hơn. Đây là lý do một số thôn gần rừng có tình trạng đất chưa giải quyết xong dù dân đã ở lâu năm.
Với người ngoài muốn mua đất ở vùng này, lịch sử di cư tự do là lý do để kiểm tra pháp lý kỹ hơn bình thường. Phần pháp lý mua bán đã có các trang chuyên về đất ở Tà Đùng hướng dẫn; ở đây chỉ nhắc rằng nguồn gốc đất ở vùng Đắk Som, Đắk R'Măng cũ rất đa dạng.
Nhìn di cư tự do bằng con mắt công bằng
Dễ có hai cách nhìn lệch: hoặc coi người di cư tự do là nguyên nhân của mất rừng, hoặc lãng mạn hoá họ như những người tiên phong. Thực tế phức tạp hơn. Họ là những gia đình nghèo đi tìm đường sống, chịu nhiều thiệt thòi trong những năm đầu, đồng thời việc mở đất ồ ạt trong bối cảnh quản lý lỏng đã để lại hậu quả cho rừng.
Cách nhìn công bằng là đặt câu chuyện vào hoàn cảnh: chênh lệch đất đai giữa các vùng, sức hút của cây cà phê, khả năng quản lý của chính quyền thời ấy. Từ đó thấy rằng giải pháp không nằm ở việc tìm người có lỗi mà ở việc ổn định đời sống, làm rõ đất đai, giữ phần rừng còn lại.
Với người viết, người làm truyền thông về Tà Đùng, nhắc đến chuyện di cư nên tránh những từ mang định kiến, tránh gán một dân tộc với chuyện phá rừng. Người Kinh cũng di cư tự do, cũng mở đất; câu chuyện này là của mọi cộng đồng đã lên vùng đất này.
Câu hỏi thường gặp
Di cư tự do có vi phạm pháp luật không?
Công dân có quyền tự do cư trú theo Hiến pháp và Luật Cư trú. Vấn đề của di cư tự do nằm ở chỗ người dân không đăng ký cư trú, khai phá đất rừng hoặc đất không được giao. Những hành vi về đất, rừng mới bị xử lý theo quy định riêng.
Hộ di cư tự do đã ở lâu có được cấp sổ đỏ không?
Tuỳ nguồn gốc và quy hoạch của thửa đất. Theo Luật Đất đai 2024, đất sử dụng ổn định, không tranh chấp, phù hợp quy hoạch có thể được xem xét công nhận; đất trong quy hoạch rừng đặc dụng, phòng hộ thì khó hơn nhiều. Cần hỏi cơ quan đất đai cấp xã, tỉnh cho trường hợp cụ thể.
Bây giờ còn nhiều người di cư tự do vào Tà Đùng không?
Ít hơn nhiều so với thập niên 1990. Đất trống không còn nhiều và việc quản lý chặt hơn. Di chuyển hiện nay chủ yếu là người trẻ đi làm xa rồi về, người thành phố lên mua vườn có giấy tờ, và di chuyển trong nội vùng.
Trẻ con của hộ chưa đăng ký thường trú có được đi học không?
Trẻ được đi học. Gia đình nên làm giấy khai sinh cho trẻ và đăng ký cư trú theo chỗ ở thực tế để thuận lợi trong nhập học, cấp thẻ bảo hiểm y tế, hưởng chính sách. Nhà trường và công an xã sẽ hướng dẫn thủ tục cụ thể.
Dự án ổn định dân cư ở thôn mình đã xong chưa thì hỏi ở đâu?
Hỏi ủy ban xã Tà Đùng, vì từ tháng 7/2025 việc theo dõi các dự án trên địa bàn chuyển về tỉnh Lâm Đồng và xã theo phân cấp mới. Có thể nhờ trưởng thôn hỏi giúp tại các buổi họp, hoặc kiến nghị qua hội nghị thôn.
Vì sao đồng bào phía Bắc chọn vùng Đắk Glong cũ?
Vì nơi đây có đất đỏ bazan rộng, rừng và đất chưa sử dụng còn nhiều, hợp với cây cà phê, và tin tức lan theo đường họ hàng. Một gia đình ổn định được thì gọi người thân vào sau, nên các thôn hình thành theo dòng họ, theo quê cũ.