Ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng), mỗi cộng đồng có cách đặt tên và xưng hô riêng: người Mông thường mang các họ như Giàng, Vàng, Sùng, Thào, Lý, Hầu, Lầu; người Dao hay mang họ Bàn, Triệu, Đặng, Chảo, Phùng; người Tày, Nùng có các họ Hoàng, Nông, Lương, Vi, Hà; đồng bào M'Nông thường có tên mở đầu bằng Y với nam, H' với nữ, họ Điểu; người Mạ, Cơ Ho hay có K' với nam, Ka với nữ.
Những dấu hiệu ấy chỉ là xu hướng chung, không phải luật, và đã thay đổi nhiều ở thế hệ trẻ. Bài này giải thích ý nghĩa của họ tên trong từng cộng đồng, cách xưng hô để không thất lễ, và những điều cần lưu ý khi ghi họ tên đồng bào trên giấy tờ, một việc nhỏ nhưng hay gây phiền phức kéo dài.
Họ của người Mông: không chỉ là cái tên
Với người Mông, họ là một thiết chế xã hội chứ không chỉ để gọi. Những người cùng họ coi nhau là anh em, có trách nhiệm giúp đỡ nhau, và theo phong tục thì người cùng họ không lấy nhau. Các họ thường gặp gồm Giàng, Vàng, Sùng, Thào, Lý, Hầu, Lầu, Mùa, Hờ, Vừ, Má, Tráng. Ở vùng Tà Đùng, các thôn người Mông thường hình thành quanh một vài họ lớn, vì người đến trước gọi anh em cùng họ vào sau.
Trưởng họ có tiếng nói lớn trong cưới xin, tang lễ, chia sẻ đất làm ăn và hoà giải. Khi có việc cần bàn với một gia đình người Mông, nhiều chuyện được đưa ra trong họ trước, rồi mới đến thôn. Người ngoài làm việc với các thôn này nên biết thôn mình đến có những họ nào, ai là người được tin cậy trong mỗi họ.
Tên riêng của người Mông thường ngắn, một âm tiết hoặc hai âm tiết, như A, Chứ, Dình, Pó, Súa. Trên giấy tờ, người Mông ghi họ trước tên như người Kinh, nhiều người có thêm tên đệm Thị, Văn hoặc A, Mí theo cách đặt quen thuộc ở các tỉnh phía Bắc.
Người Dao, Tày, Nùng: họ gần với người Kinh, phong tục riêng
Người Dao thường mang các họ Bàn, Triệu, Đặng, Lý, Chảo, Phùng. Một số nhóm Dao có tục đặt tên theo thứ tự sinh, và người đàn ông khi trải qua lễ cấp sắc có thể được thêm tên mới. Những phong tục này người Dao vào Tây Nguyên có giữ ở mức khác nhau tuỳ gia đình.
Người Tày, Nùng có các họ phổ biến như Hoàng, Nông, Lương, Vi, Hà, Lục, Đàm, Chu. Cách đặt họ tên của người Tày, Nùng gần với người Kinh, có tên đệm Văn, Thị. Vì thế người ngoài thường khó nhận ra một người Tày, Nùng qua tên, và cũng không cần nhận ra; khi cần biết, hỏi là cách đúng.
Ở vùng Tà Đùng, các gia đình Tày, Nùng, Dao vào Tây Nguyên đã lâu, con cháu sinh ra ở đây nhiều khi đặt tên theo kiểu phổ thông hoàn toàn. Họ là dấu vết còn lại rõ nhất của quê gốc.
Đồng bào M'Nông, Mạ: tên đi trước, chữ Y, H', K' và dấu nháy
Cách đặt tên truyền thống của đồng bào bản địa Tây Nguyên khác người Kinh ở chỗ nhiều người không có họ theo nghĩa của người Kinh, hoặc có họ nhưng đặt sau tên. Khi vào giấy tờ, cách ghi được chuẩn hoá dần, nên cùng một cộng đồng có thể thấy nhiều kiểu: Điểu cộng tên, Y cộng tên, H' cộng tên, K' cộng tên, Ka cộng tên.
Theo cách ghi nhận phổ biến ở vùng Đắk Nông cũ, người M'Nông nam hay có chữ Y đứng trước tên, nữ có chữ H', và nhiều người mang họ Điểu. Ở vùng Lâm Đồng cũ, người Mạ, Cơ Ho nam hay có K', nữ có Ka. Một số dòng họ M'Nông có tên họ riêng bằng tiếng M'Nông, viết sau tên hoặc trước tên tuỳ cách ghi của từng thời kỳ.
Dấu nháy trong K', H' và trong nhiều tên tiếng M'Nông, tiếng Mạ là một phần của tên, không phải ký hiệu trang trí. Bỏ dấu nháy, viết dính hay tách sai có thể khiến tên trên các giấy tờ khác nhau không khớp, gây khó khi làm thủ tục ngân hàng, đất đai, bảo hiểm.
Gặp tên như thế này thì hiểu thế nào
Bảng dưới gom những kiểu tên hay gặp ở vùng Tà Đùng. Tên ví dụ là giả định để minh hoạ cấu trúc, không chỉ người có thật.
| Kiểu tên (ví dụ giả định) | Thường gặp ở | Gọi thế nào cho tự nhiên | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Giàng A Chứ | người Mông | anh Chứ, ông Chứ | Giàng là họ, gọi bằng tên riêng |
| Bàn Văn Quý | người Dao | anh Quý | giống cách gọi của người Kinh |
| Hoàng Thị Lan | người Tày, Nùng | chị Lan | tên đệm Văn, Thị như người Kinh |
| Y Kim, H'Lim | người M'Nông | anh Y Kim, chị H'Lim | giữ Y, H' khi gọi, không bỏ |
| Điểu Ngơn | người M'Nông | anh Điểu Ngơn | Điểu là họ, nhiều người gọi trọn |
| K'Bình, Ka Hoa | người Mạ, Cơ Ho | anh K'Bình, chị Ka Hoa | K', Ka là phần của tên |
Khi không chắc gọi thế nào, hỏi “nên gọi anh là gì” là câu hỏi lịch sự, không ai phật lòng.
Xưng hô trong thôn, bon: những phép nhỏ dễ quên
Ở bon, người lớn tuổi được gọi bằng những từ tôn trọng: già làng, ông, bà, hoặc theo cách gọi trong tiếng M'Nông, tiếng Mạ mà người trẻ dùng. Người ngoài gọi ông, bà, già là đủ lịch sự. Tránh gọi trống không bằng tên với người lớn tuổi hơn mình, dù họ gọi mình bằng tên.
Một hiện tượng hay gây hiểu lầm: nhiều người đồng bào khi nói tiếng Việt dùng xưng hô đơn giản như mày, tao, mình, bạn mà không có ý suồng sã, vì trong tiếng mẹ đẻ của họ hệ xưng hô khác tiếng Việt. Người ngoài nên hiểu qua giọng và thái độ, không bắt bẻ từ ngữ.
Với người Mông, gọi một người lớn tuổi bằng họ kèm tên hoặc gọi theo tên con cả, như bố của A Chứ, là cách quen thuộc trong cộng đồng. Người Kinh ở Tà Đùng giữ thói quen xưng hô theo quê gốc; xưng hô miền Nam như anh Hai, chị Ba khá phổ biến ở thế hệ sinh ra tại đây.
Ghi họ tên đồng bào trên giấy tờ: các bước tránh sai
Phần lớn rắc rối về tên bắt nguồn từ lần ghi đầu tiên, thường là giấy khai sinh. Dưới đây là nguyên lý chung; thủ tục cụ thể theo Luật Hộ tịch và các văn bản hướng dẫn hiện hành, hỏi tại ủy ban xã.
- Khi khai sinh, đọc chậm tên và đánh vần từng chữ cho cán bộ hộ tịch, nói rõ có dấu nháy hay không, viết hoa chỗ nào.
- Đọc lại bản nháp hoặc trang tờ khai trước khi ký, đối chiếu với tên của cha mẹ, anh chị em nếu cần thống nhất họ.
- Khi làm căn cước, sổ đỏ, sổ bảo hiểm, mang theo giấy khai sinh để đối chiếu, không đọc tên theo trí nhớ.
- Nếu phát hiện tên giữa các giấy tờ không khớp, hỏi ủy ban xã về thủ tục cải chính hộ tịch, mang theo các giấy tờ có tên đúng.
- Với người lớn tuổi không có giấy khai sinh gốc, hỏi thủ tục đăng ký khai sinh muộn hoặc đăng ký lại theo quy định hiện hành.
Pháp luật về hộ tịch cho phép người dân tộc thiểu số đặt tên theo tiếng của dân tộc mình và ghi theo cách phù hợp. Khi cán bộ đề nghị đổi cách viết cho “dễ nhập máy”, người dân có quyền đề nghị giữ cách viết đúng.
Sau sáp nhập: tên người không đổi, địa chỉ thì có
Một nỗi lo hay gặp là sau khi xã Đắk Som, Đắk R'Măng nhập thành xã Tà Đùng và Đắk Nông nhập vào Lâm Đồng, có phải làm lại giấy tờ hay không. Về họ tên, sáp nhập không làm thay đổi gì. Về địa chỉ thường trú, dữ liệu dân cư được cập nhật theo đơn vị hành chính mới; giấy tờ đã cấp với địa chỉ cũ vẫn còn giá trị sử dụng theo hướng dẫn của cơ quan chức năng.
Khi đi làm thủ tục mới, người dân nên khai địa chỉ theo tên xã mới, và mang theo giấy tờ cũ để đối chiếu nếu được hỏi. Nếu có giấy tờ nào ghi sai tên từ trước, đây cũng là dịp tốt để hỏi xem có cần cải chính hay không, vì sửa sớm luôn đỡ hơn sửa muộn.
Cán bộ một cửa ở xã Tà Đùng tiếp nhận hồ sơ của dân hai vùng cũ, nên sẽ gặp đủ các kiểu tên đã nêu. Việc thống nhất cách ghi tên giữa các hồ sơ là một phần công việc mà dân và cán bộ cùng phải để ý.
Vì sao gọi đúng tên quan trọng hơn người ta nghĩ
Với người Kinh, gọi nhầm tên một lần thường chỉ là chuyện vui. Với đồng bào, tên gắn với họ, với dòng mẹ, với nghi lễ đặt tên, nên gọi sai, viết sai nhiều lần dễ bị hiểu là không coi trọng. Ở một xã nhiều dân tộc như Tà Đùng, điều này hiện rõ nhất ở trường học, trạm y tế và trụ sở xã.
Giáo viên nhớ đúng tên học trò, kể cả dấu nháy, là một cách nói với phụ huynh rằng con của họ được quan tâm. Cán bộ y tế gọi đúng tên người bệnh giúp tránh nhầm hồ sơ. Người làm vườn thuê nhân công đồng bào, ghi đúng tên trong sổ công giúp trả công rõ ràng.
Gọi đúng tên dân tộc cũng quan trọng như gọi đúng tên người. Nói người Mông thay vì người H'Mông hay người Mèo, nói người M'Nông chứ không nói người Thượng, nói đồng bào dân tộc thiểu số khi nói chung: những lựa chọn từ nhỏ ấy tạo nên không khí tôn trọng trong một cộng đồng nhiều dân tộc.
Tên gọi các dân tộc: dùng chữ nào cho đúng
Bên cạnh tên người, tên gọi của chính các dân tộc cũng có nhiều cách viết. Danh mục chính thức các dân tộc Việt Nam ghi M'Nông, Mạ, Mông, Dao, Tày, Nùng; trên sách báo vẫn thấy Mnông, Mơ Nông, H'Mông, cùng những tên cũ như Mèo, Mán, hay Thổ khi dùng để gọi người Tày. Những tên cũ ấy mang sắc thái miệt thị từ thời trước, nay không còn dùng trong văn bản và nên tránh trong giao tiếp. Cần phân biệt: Thổ hôm nay là tên chính thức của một dân tộc khác, sống chủ yếu ở Bắc Trung Bộ, nên càng không dùng chữ này để gọi người Tày.
Trong tiếng nói của chính mình, các dân tộc tự gọi bằng những tên khác: người Mông tự gọi mình là Hmông, người Dao có nhiều nhóm tự gọi riêng như Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt. Ở Tà Đùng, người Dao vào từ nhiều tỉnh phía Bắc nên có thể có nhiều nhóm; hỏi người trong làng là cách biết đúng nhóm.
Với các bài viết, biển chỉ dẫn, tài liệu giới thiệu về Tà Đùng, dùng đúng tên chính thức và thống nhất cách viết trong cả tài liệu là đủ. Khi trích lời người trong cộng đồng tự gọi mình bằng tên khác, cứ để nguyên và giải thích thêm nếu cần.
Câu hỏi thường gặp
Người Mông ở Tà Đùng thường mang họ gì?
Các họ thường gặp là Giàng, Vàng, Sùng, Thào, Lý, Hầu, Lầu, Mùa, Hờ, Vừ, Má, Tráng. Người cùng họ coi nhau như anh em và theo phong tục không kết hôn với nhau. Các thôn người Mông ở vùng này thường hình thành quanh một vài họ lớn.
Chữ Y và H' trong tên người M'Nông nghĩa là gì?
Đây là cách đánh dấu giới thường gặp ở đồng bào M'Nông, Ê Đê: Y thường đứng trước tên nam, H' trước tên nữ. Đây là phần của tên khi ghi trên giấy tờ và khi gọi, không nên bỏ đi. Cách dùng có thể khác giữa các gia đình và thế hệ.
Nên gọi là người Mông hay người H'Mông?
Tên chính thức trong danh mục các dân tộc Việt Nam là Mông. Cách viết H'Mông vẫn thấy trên sách báo và được nhiều người dùng. Từ Mèo là cách gọi cũ, nhiều người không thích, nên tránh dùng.
Tên trên căn cước và sổ đỏ không khớp thì làm thế nào?
Hỏi ủy ban xã về thủ tục cải chính hộ tịch hoặc điều chỉnh thông tin, mang theo giấy khai sinh và các giấy tờ có tên đúng. Việc sửa giấy tờ đất cần làm thêm thủ tục ở cơ quan đất đai. Quy trình và giấy tờ cụ thể cần kiểm theo quy định hiện hành.
Đặt tên con bằng tiếng M'Nông, tiếng Mông có được không?
Được. Pháp luật về hộ tịch cho phép người dân tộc thiểu số đặt tên theo tiếng của dân tộc mình. Khi đăng ký khai sinh, đánh vần rõ từng chữ, nói rõ dấu nháy và chữ hoa để cán bộ ghi đúng ngay từ đầu.
Sáp nhập xã có làm đổi họ tên trên giấy tờ không?
Không. Sáp nhập chỉ thay đổi tên đơn vị hành chính trong địa chỉ. Họ tên của người dân giữ nguyên. Giấy tờ đã cấp với địa chỉ cũ vẫn dùng được theo hướng dẫn của cơ quan chức năng, cập nhật khi làm thủ tục mới.