Sinh hoạt cộng đồng ở Tà Đùng: nhà văn hoá thôn, họp thôn, ngày hội, sân bóng chuyền

Sinh hoạt cộng đồng ở các thôn, bon của xã Tà Đùng xoay quanh nhà văn hoá thôn (ở một số bon là nhà sinh hoạt cộng đồng theo kiểu truyền thống): nơi họp thôn, sinh hoạt các chi hội, tổ chức ngày hội, tập văn nghệ, và sân bên cạnh thường là sân bóng chuyền đông người mỗi chiều. Những việc chung của thôn như làm đường, chia nước, phòng cháy, bình xét hỗ trợ đều được bàn ở đây.

Ở một xã đa dân tộc mới hình thành từ Đắk Som và Đắk R'Măng như Tà Đùng, sinh hoạt cộng đồng là chất keo giữa người Kinh, đồng bào phía Bắc và đồng bào bản địa M'Nông, Mạ. Bài này mô tả các thiết chế và sinh hoạt chung theo kiểu địa chí: có gì, làm gì, ai tham gia; không phải chân dung một thôn cụ thể.

Nhà văn hoá thôn: ngôi nhà chung

Hầu hết thôn ở các xã nông thôn mới đều có nhà văn hoá, thường là một gian nhà xây rộng, có sân, có bàn ghế, loa đài, đôi khi có tủ sách, dụng cụ thể thao. Nhà văn hoá được xây bằng vốn nhà nước kết hợp đóng góp của dân, đất do thôn dành ra. Ở những thôn mới hình thành sau tái định cư hay di dân, nhà văn hoá có khi là công trình chung đầu tiên.

Nhà văn hoá dùng cho rất nhiều việc: họp thôn, họp các chi hội, tập huấn khuyến nông, tiêm chủng lưu động, khám bệnh đợt, bầu cử, tổ chức đám cưới của những nhà không đủ sân, tập văn nghệ, sinh hoạt hè cho thiếu nhi. Mùa mưa bão, nhà văn hoá có thể là nơi tạm trú cho hộ ở vùng sạt lở.

Ở các bon đồng bào bản địa, ngoài nhà văn hoá xây theo mẫu chung, có nơi còn giữ hoặc dựng lại nhà sinh hoạt cộng đồng theo kiểu truyền thống, dùng cho lễ hội, đón khách, cất giữ chiêng ché của bon. Việc giữ không gian này là một phần của bảo tồn văn hoá ở vùng Tây Nguyên.

Họp thôn: nơi bàn việc chung

Họp thôn thường diễn ra định kỳ và khi có việc lớn. Nội dung quen thuộc: triển khai chủ trương của xã, bàn làm đường bê tông thôn và mức đóng góp, chia lịch dùng nước suối mùa khô, phân công tuần tra phòng cháy rừng, bình xét hộ nghèo, hộ cận nghèo, danh sách hỗ trợ, nhắc nộp thuế, đóng bảo hiểm, giải quyết va chạm giữa các hộ như bò phá vườn, tranh chấp ranh đất.

Ai cũng có quyền dự và phát biểu ở họp thôn. Thường mỗi hộ cử một người, phần lớn là chủ hộ. Họp thôn là kênh quan trọng nhất để người dân góp ý với chính quyền xã: muốn đường thôn được làm, muốn kéo điện, muốn có công trình nước, đều nên nêu ở họp thôn để trưởng thôn tổng hợp lên.

Sau khi Đắk Som, Đắk R'Măng nhập thành xã Tà Đùng, nhiều thôn có thể được sắp xếp lại, đổi tên hoặc gộp theo quy định về thôn, tổ dân phố. Những thay đổi này thường được thông báo và lấy ý kiến qua họp thôn, nên người dân nên dự để nắm tình hình.

Trưởng thôn, già làng và các chi hội

Trưởng thôn, trưởng bon. Do dân bầu, là đầu mối giữa người dân và chính quyền xã, điều hành họp thôn, nắm tình hình an ninh, đời sống, tổng hợp kiến nghị.

Già làng, người có uy tín. Ở các bon đồng bào, già làng giữ vai trò hòa giải, giữ luật tục, chủ trì lễ của cộng đồng. Nhà nước có chính sách ghi nhận và hỗ trợ người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số.

Các chi hội. Chi hội phụ nữ, nông dân, cựu chiến binh, chi đoàn thanh niên, chi hội người cao tuổi, mỗi tổ chức có sinh hoạt riêng, có quỹ nhỏ, có hoạt động giúp nhau như cho vay vốn xoay vòng, đổi công.

Tổ hòa giải. Giải quyết mâu thuẫn nhỏ trong thôn trước khi phải lên xã: tranh chấp ranh vườn, gia súc phá cây, cãi vã hàng xóm.

Tổ an ninh, tổ phòng cháy. Tuần tra, phòng trộm cắp nông sản mùa hái, phòng cháy rừng mùa khô, hỗ trợ khi có sự cố.

Hương ước, quy ước: luật của thôn

Nhiều thôn, bon có hương ước hoặc quy ước, văn bản do cộng đồng thống nhất, được chính quyền công nhận, quy định những việc chung mà luật pháp không đi vào chi tiết: giữ vệ sinh đường làng, quản lý gia súc thả rông, chia nước tưới, giữ rừng của thôn, tổ chức cưới hỏi, ma chay tiết kiệm, không để trẻ bỏ học, ứng xử với người mới đến.

Ở các bon đồng bào, quy ước thường kết hợp với luật tục cũ đã được chọn lọc, giữ những điều tốt như bảo vệ rừng, bến nước, đoàn kết, và bỏ những điều không còn phù hợp. Già làng và người có uy tín đóng vai trò lớn trong việc giữ quy ước được thực hiện.

Người mới đến thôn, kể cả người mua đất làm vườn, làm nhà nghỉ, nên hỏi trưởng thôn về hương ước, quy ước đang áp dụng. Tôn trọng quy ước về nước, rừng, gia súc, giờ giấc ồn ào là cách nhanh nhất để được hàng xóm chấp nhận.

Các sinh hoạt cộng đồng trong năm ở thôn bản

Lịch dưới đây theo lệ chung của các xã vùng cao Tây Nguyên; thời điểm cụ thể ở Tà Đùng do xã và thôn quyết định từng năm.

Ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư, tổ chức quanh ngày truyền thống Mặt trận 18 tháng 11, là dịp sinh hoạt chung lớn nhất trong năm của nhiều thôn: mỗi nhà góp một món, có văn nghệ, có trò chơi, có khen thưởng gia đình tiêu biểu.

Sân bóng chuyền chiều: thể thao của thôn bản

Đi qua các thôn vùng cao Tây Nguyên vào buổi chiều, dễ gặp cảnh thanh niên chơi bóng chuyền trên sân đất, sân xi măng cạnh nhà văn hoá, sân trường. Bóng chuyền hợp với thôn bản vì sân nhỏ, dụng cụ rẻ, chơi được ít hay nhiều người. Những trận đấu giữa các thôn dịp lễ, Tết thu hút cả thôn ra cổ vũ.

Bóng đá cũng phổ biến, nhất là với trẻ em và thanh niên, nhưng cần sân rộng hơn, ở vùng đồi không phải thôn nào cũng có chỗ bằng phẳng đủ lớn. Người lớn tuổi có nơi tập dưỡng sinh, đi bộ buổi sáng; phụ nữ một số thôn tập văn nghệ, múa cho ngày hội.

Ở các bon đồng bào, cồng chiêng và các điệu múa truyền thống vẫn được tập luyện cho lễ hội của bon và các hội diễn của xã. Nhiều đội chiêng có cả lớp trẻ, nhờ các lớp truyền dạy do già làng và nghệ nhân đứng lớp.

Quỹ thôn và chuyện đóng góp

Bên cạnh ngân sách của xã, nhiều việc chung ở thôn được làm bằng đóng góp của dân: làm đường bê tông theo cách nhà nước hỗ trợ xi măng, dân góp đá cát và công; sửa nhà văn hoá; mua loa, bàn ghế; tổ chức ngày hội. Mức đóng góp được bàn và thống nhất ở họp thôn, công khai thu chi để mọi người theo dõi.

Các chi hội cũng có quỹ riêng: quỹ hội phụ nữ cho vay xoay vòng, quỹ khuyến học thưởng học sinh giỏi, quỹ thăm hỏi khi ốm đau, hiếu hỷ. Những quỹ nhỏ này không lớn về tiền nhưng giữ được tinh thần tương trợ, nhất là với những hộ khó khăn.

Nguyên tắc chung theo quy định về thực hiện dân chủ ở cơ sở là các khoản đóng góp tự nguyện phải được bàn bạc dân chủ, công khai và không được ép buộc. Người dân có quyền hỏi rõ mục đích và xem sổ thu chi.

Phụ nữ, thanh niên và người cao tuổi trong đời sống chung

Trong sinh hoạt cộng đồng ở thôn bản, mỗi nhóm có vai trò riêng. Phụ nữ thường đảm nhận phần lớn việc tổ chức ngày hội, nấu cỗ chung, tập văn nghệ, vận động vệ sinh, nuôi con khoẻ, phòng chống bạo lực gia đình. Chi hội phụ nữ là một trong những tổ chức sinh hoạt đều đặn nhất ở nhiều thôn.

Thanh niên là lực lượng chính trong làm đường, phát quang, tuần tra phòng cháy, giải thể thao. Nhưng ở những thôn nhiều người trẻ đi làm xa, chi đoàn thưa người, việc nặng dồn cho người trung niên. Người cao tuổi giữ vai trò cố vấn, kể chuyện xưa, dạy cháu chắt tiếng mẹ đẻ, và ở bon đồng bào là người giữ nghi lễ.

Chi hội người cao tuổi ở nhiều thôn tổ chức mừng thọ đầu năm, thăm hỏi người ốm, sinh hoạt văn nghệ, dưỡng sinh. Với những cụ có con cháu đi làm xa, các buổi sinh hoạt này là dịp gặp gỡ, đỡ cô đơn trong những tháng dài nhà vắng người.

Người mới đến và sinh hoạt cộng đồng

Tà Đùng đang có nhiều người mới: người mua đất làm vườn, làm nhà nghỉ, người làm việc ở các cơ sở quanh hồ. Với họ, tham gia sinh hoạt thôn là cách hiểu đời sống địa phương nhanh nhất. Đăng ký cư trú đúng quy định, chào trưởng thôn, dự họp thôn khi được mời, góp công góp của khi thôn làm đường là những việc nhỏ mà người trong thôn ghi nhận.

Ngược lại, không dự họp, không góp đường, rào kín vườn, xây nhà lấn đường đi chung, để khách gây ồn đêm khuya là những điều làm người mới bị xa lánh. Ở vùng hồ, nhiều mâu thuẫn bắt nguồn từ lối đi xuống mép nước mà người dân vẫn dùng từ lâu bị rào lại. Hỏi trước, nói chuyện trước, là cách tránh phần lớn va chạm.

Người mới cũng có thể đóng góp theo cách của mình: dạy thêm cho trẻ, giúp thôn kết nối khách mua nông sản, hỗ trợ dùng điện thoại, góp sách cho tủ sách nhà văn hoá. Những đóng góp nhỏ và đều đặn thường được nhớ lâu hơn một khoản tiền lớn một lần.

Câu hỏi thường gặp

Nhà văn hoá thôn ở Tà Đùng dùng làm gì?

Là nơi họp thôn, sinh hoạt các chi hội, tập huấn, tiêm chủng lưu động, tổ chức ngày hội, tập văn nghệ, sinh hoạt hè cho thiếu nhi và có thể là nơi tạm trú khi mưa lũ, sạt lở. Ở bon đồng bào còn có nhà sinh hoạt cộng đồng kiểu truyền thống.

Họp thôn thường bàn những chuyện gì?

Triển khai chủ trương của xã, làm đường thôn và mức đóng góp, chia nước mùa khô, phòng cháy rừng, bình xét hộ nghèo và danh sách hỗ trợ, hòa giải va chạm giữa các hộ, lấy ý kiến khi thôn được sắp xếp lại.

Già làng ở các bon có vai trò gì?

Già làng là người có uy tín trong cộng đồng, giữ luật tục, hòa giải mâu thuẫn, chủ trì lễ của bon và cùng trưởng bon vận động bà con thực hiện chủ trương chung. Nhà nước có chính sách ghi nhận, hỗ trợ người có uy tín.

Hương ước, quy ước thôn có bắt buộc không?

Hương ước, quy ước được cộng đồng thống nhất và chính quyền công nhận, có giá trị điều chỉnh các việc chung trong thôn nhưng không được trái pháp luật. Người sống trong thôn nên tôn trọng; vi phạm thường được nhắc nhở, hòa giải trong cộng đồng.

Người mới mua đất ở Tà Đùng có nên dự họp thôn không?

Nên. Dự họp thôn giúp hiểu quy ước về nước, rừng, gia súc, đường đi chung, biết kế hoạch làm đường, kéo điện và làm quen hàng xóm. Đây là cách nhanh nhất để được cộng đồng chấp nhận và tránh va chạm.