Mùa mưa ở xã Tà Đùng kéo dài khoảng từ tháng 5 tới tháng 10, 11; với người sống ở thôn bản, đó là mùa của đường đất lầy, giông sét buổi chiều, những đợt mưa dầm nhiều ngày, sạt taluy, suối nhỏ dâng nước và mất điện. Nông hộ chuẩn bị bằng cách sửa mái và rãnh thoát nước trước mùa, trữ lương thực khô, chở vật tư vào vườn sớm, giữ trẻ tránh xa suối, ao, hồ và theo dõi cảnh báo của xã.
Mùa mưa cũng là mùa cây cối xanh tốt, cà phê nuôi quả, ruộng rẫy có nước, nên người ở đây không coi nó là mùa xấu. Nhưng sống trên đồi dốc đất đỏ ven một hồ chứa lớn như hồ thủy điện Đồng Nai 3 đòi hỏi những thói quen riêng. Bài này mô tả đời sống thôn bản qua mùa mưa theo góc hộ gia đình; phần khí hậu và lịch mùa của cả vùng nằm ở mục khí hậu của trang.
Mưa ở vùng hồ đến như thế nào
Mùa mưa ở cao nguyên thường mở đầu bằng những cơn giông chiều: buổi sáng nắng, trưa mây tụ trên đồi, chiều mưa ào xuống kèm gió giật và sấm sét, rồi tối tạnh. Giữa mùa, có những đợt mưa dầm kéo dài nhiều ngày, trời âm u, ẩm ướt, sương mù dày cả buổi sáng. Cuối mùa, mưa thưa dần, có năm mưa trái mùa kéo sang cả mùa hái cà phê.
Mưa ở vùng đồi khác đồng bằng ở chỗ nước không đọng lại lâu mà chảy rất nhanh xuống thung, xuống suối, xuống hồ. Một trận mưa lớn trên đồi có thể làm suối nhỏ dưới thung dâng cao chỉ trong vài giờ, rồi rút cũng nhanh. Đường đất trên dốc bị nước xói thành rãnh, bùn trôi xuống chân dốc.
Với các thôn ven hồ, mùa mưa còn là mùa nước hồ dâng dần khi nhà máy tích nước. Mép nước lấn lên những dải đất đã lộ ra trong mùa khô, bãi thả bò, vườn sát mép nước có thể ngập. Khi hồ đầy và mưa lớn kéo dài, thủy điện có thể phải xả nước theo quy trình vận hành liên hồ; thông báo xả lũ được gửi tới chính quyền các xã ven sông hạ lưu.
Đường đất mùa mưa: chuyện đi lại hằng ngày
Nhiều đường thôn ở Tà Đùng đã được bê tông hoá, nhưng những đường nhánh vào vườn, vào cụm nhà xa vẫn là đường đất đỏ. Mùa mưa, đất bazan thấm nước thành bùn dẻo và trơn, bánh xe máy bám bùn quay tại chỗ, xe tải nhỏ có thể sa lầy. Đoạn dốc là chỗ nguy hiểm nhất, cả lúc lên lẫn lúc xuống.
Người dân xoay xở bằng nhiều cách: quấn xích, dây vào bánh xe máy để tăng độ bám; đi bộ đẩy xe qua đoạn lầy; đổ đá, gạch vỡ vào chỗ hay lún; chở hàng vào vườn trước mùa mưa. Có những ngày mưa to, trẻ ở thôn xa nghỉ học, người ốm phải khiêng ra đường lớn mới lên xe được.
Vì vậy, làm đường bê tông thôn luôn là nguyện vọng lớn nhất của các thôn xa, được bàn đi bàn lại ở họp thôn. Mỗi đoạn đường bê tông mới làm là một đoạn đời sống mùa mưa nhẹ hơn hẳn: con đi học đều, nông sản ra đường dễ, cấp cứu nhanh hơn.
Những nguy cơ mùa mưa và cách nông hộ phòng
Bảng tóm tắt những nguy cơ thường gặp ở thôn bản vùng đồi ven hồ và cách phòng theo khuyến cáo chung về phòng chống thiên tai. Khi có cảnh báo của chính quyền, làm theo hướng dẫn của xã.
| Nguy cơ | Dấu hiệu | Cách phòng |
|---|---|---|
| Sạt taluy, sạt đất quanh nhà | Vết nứt trên sườn đồi, nước đục rỉ ra từ taluy, cây nghiêng | Không ở sát chân taluy khi mưa lớn, báo trưởng thôn, sẵn sàng di dời |
| Lũ quét, suối dâng | Mưa lớn trên thượng nguồn, nước suối đục, có tiếng ầm, mang cây trôi | Không lội qua suối, ngầm tràn; tránh xa bờ suối |
| Sét đánh | Giông kèm sấm chớp gần | Không đứng dưới cây cao, giữa đồi trống, trên ghe; vào nhà kiên cố |
| Cây đổ, gió giật | Gió mạnh trước cơn giông | Tỉa cành cây cao quanh nhà, tránh trú dưới cây |
| Ngập, nước hồ dâng | Mực nước hồ lên nhanh, thông báo xả lũ | Dời tài sản, gia súc khỏi mép nước, không ra hồ |
| Đuối nước | Ao, suối, hồ đầy nước, bờ trơn | Giữ trẻ tránh xa, rào ao, không bơi hồ |
Sau mỗi đợt mưa lớn, các nhà trong thôn thường đi một vòng quanh vườn, quanh nhà để xem có chỗ nào nứt đất, cây nghiêng, rãnh tắc, rồi báo nhau. Thói quen kiểm tra chung ấy giúp phát hiện sớm nhiều điểm nguy hiểm mà một nhà riêng lẻ khó thấy hết.
Những thông tin cảnh báo thời tiết nguy hiểm được phát qua loa thôn, nhóm tin của thôn, đài phát thanh và tin nhắn cảnh báo. Khi chính quyền yêu cầu di dời khỏi vùng nguy hiểm, cần làm theo, đừng ở lại giữ tài sản.
Nhà cửa trước mùa mưa: sửa sớm đỡ khổ
Tháng cuối mùa khô, trước những cơn mưa đầu mùa, là lúc các gia đình ở Tà Đùng sửa nhà: lợp lại mái tôn bị gỉ, bắt lại vít mái để gió giật không lật, khơi rãnh thoát nước quanh nhà, xây hoặc sửa tường chắn đất ở những nhà làm trên nền đào vào sườn đồi. Nhà gỗ, nhà sàn kiểm tra cột, sàn bị mối mọt.
Nhà xây trên đất dốc cần chú ý nhất là nước mưa từ dốc trên chảy xuống: không có rãnh dẫn nước đi vòng, nước chảy thẳng vào móng nhà, xói nền, ngấm tường. Nhiều nhà làm rãnh đón nước phía trên, lát nền sân, trồng cỏ giữ đất ở taluy sau nhà. Taluy cao, dựng đứng sát nhà là chỗ cần quan sát kỹ mỗi khi mưa lớn.
Ngoài nhà ở, những thứ cần lo trước mùa mưa là sân phơi, kho chứa cà phê, phân bón: kho phải kín mưa, cao ráo để phân không chảy nước, cà phê không mốc. Chuồng trại cũng cần mái che và rãnh thoát, tránh để gia súc đứng trong bùn nhiều ngày sinh bệnh.
Trữ đồ cho những ngày mưa dầm
Lương thực khô. Gạo, mì, đồ hộp, trứng, mắm muối, gia vị đủ dùng một hai tuần cho những ngày đường lầy, xe hàng rong không vào được.
Rau quanh nhà. Nhiều nhà trồng rau, bí, bầu, chuối quanh nhà; mùa mưa rau mọc nhanh, đỡ phải đi chợ.
Chất đốt. Củi chẻ sẵn để nơi khô ráo, bình gas dự phòng. Củi ướt mùa mưa rất khó nhóm bếp.
Đèn và pin. Đèn sạc, đèn pin, pin dự phòng, sạc điện thoại dự phòng cho những lần mất điện kéo dài.
Thuốc thông dụng. Thuốc hạ sốt, dung dịch bù nước, băng gạc, thuốc người bệnh mạn tính đang dùng đủ cho vài tuần.
Áo mưa, ủng. Cho người lớn đi vườn và cho trẻ đi học; ủng cao su giúp đi đường bùn và tránh vết thương chân.
Giấy tờ để chỗ khô. Sổ đỏ, căn cước, sổ hộ nghèo, thẻ bảo hiểm y tế cho vào túi nhựa kín, để nơi cao ráo dễ lấy khi phải di dời gấp.
Trẻ em mùa mưa: nỗi lo của cha mẹ
Mùa mưa trùng gần trọn học kỳ một. Đường đi học trơn trượt, suối nhỏ dâng, trời tối sớm khi giông về. Cha mẹ ở Tà Đùng thường đưa đón con thay vì để con tự đi, dặn con không lội qua chỗ nước chảy, không đứng trú mưa dưới cây to, không đi đường tắt qua đồi khi trời sắp giông.
Nguy cơ lớn nhất là đuối nước. Mùa mưa, ao chứa nước tưới đầy tới miệng, bờ trơn; suối nước chảy xiết; hồ dâng lấn vào những bãi trẻ hay chơi mùa khô. Trẻ con vùng hồ dễ chủ quan vì thấy người lớn đi ghe, đánh cá hằng ngày. Rào ao, dạy trẻ biết bơi và các kỹ năng an toàn khi ở gần nước, tuyệt đối không cho trẻ đi tắm hồ, tắm suối khi không có người lớn là những việc mà các gia đình ven hồ thường nhắc nhau.
Mùa mưa cũng là mùa trẻ dễ ốm: cảm cúm, tiêu chảy, sốt xuất huyết. Ngủ màn, đổ nước đọng quanh nhà, cho trẻ mặc ấm khi trời lạnh ẩm, đưa trẻ đi khám khi sốt cao là những việc cần làm.
Đi vườn, đi hồ khi trời giông
Giông chiều mùa mưa đến nhanh. Người đang làm vườn trên đồi, đang ở trên ghe giữa hồ là những người gặp nguy hiểm nhất. Sét thường đánh vào điểm cao, cây đứng một mình giữa đồi trống, mặt nước rộng. Khi thấy mây đen kéo tới, nghe sấm gần, nên rời khỏi đồi trống và mặt hồ, vào nhà kiên cố hoặc xe ô tô đóng kín; nếu không kịp, ngồi thấp xuống ở chỗ trũng, tránh xa cây cao, cột điện, dụng cụ kim loại.
Người làm nghề hồ có kinh nghiệm thường đọc mây từ trưa và không ra hồ khi trời có dấu hiệu giông. Gió giật trước cơn giông có thể tạo sóng bất ngờ ở vùng hồ rộng, đủ lật một chiếc ghe nhỏ. Áo phao là thứ không được bỏ qua.
Sau những trận mưa lớn, đi vườn cũng cần cẩn thận: đất sạt có thể lấp lối mòn, cây đổ chắn đường, rắn bò ra khỏi hang ngập nước. Đi ủng, mang dao phát và gậy, đi cùng người khác nếu vào vườn xa.
Khi có sạt lở: nhận biết và di dời
Sạt lở đất ở vùng đồi Tây Nguyên thường xảy ra sau những đợt mưa lớn kéo dài nhiều ngày, khi đất đã no nước. Các dấu hiệu cảnh báo được ngành phòng chống thiên tai khuyến cáo người dân để ý: vết nứt mới xuất hiện trên sườn đồi, trên nền nhà, trên tường; nước đục rỉ ra từ chân taluy; cây, cột điện nghiêng bất thường; tiếng động lạ từ sườn đồi; nước giếng đột nhiên đục.
Khi thấy dấu hiệu, gia đình nên rời khỏi chỗ nguy hiểm ngay, báo trưởng thôn và chính quyền xã, không quay lại lấy đồ khi mưa còn lớn. Những nhà ở chân taluy cao, sát mép suối, trên nền đất đắp mới nằm trong diện cần theo dõi đặc biệt; chính quyền có thể yêu cầu di dời tạm thời trong những đợt mưa lớn. Sau khi mưa dứt, chỉ quay về nhà khi chính quyền hoặc người có chuyên môn xác nhận khu vực đã an toàn.
Nhà văn hoá thôn, trường học thường được dùng làm nơi tạm trú. Mỗi gia đình nên biết trước mình sẽ đi đâu, mang theo gì: giấy tờ quan trọng, thuốc men, đèn, điện thoại, ít lương thực, quần áo khô.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Tà Đùng kéo dài bao lâu?
Theo lệ chung vùng cao nguyên phía nam, mùa mưa kéo dài khoảng từ tháng 5 tới tháng 10, 11, mở đầu bằng giông chiều, giữa mùa có những đợt mưa dầm nhiều ngày, cuối mùa mưa thưa dần. Từng năm có thể sớm hoặc muộn vài tuần.
Đường vào thôn ở Tà Đùng mùa mưa có đi được không?
Đường bê tông thì đi được bình thường nhưng phải cẩn thận đoạn dốc. Đường đất nhánh vào vườn, vào cụm nhà xa thường lầy trơn, có ngày rất khó đi. Nên hỏi người địa phương trước khi đi và tránh đi khi đang mưa lớn.
Dấu hiệu nào báo trước sạt lở đất?
Vết nứt mới trên sườn đồi hay nền nhà, nước đục rỉ ra từ chân taluy, cây và cột điện nghiêng, tiếng động lạ từ sườn đồi, nước giếng đột ngột đục. Thấy dấu hiệu, rời chỗ nguy hiểm và báo trưởng thôn, chính quyền xã ngay.
Đang ở trên hồ thì gặp giông phải làm gì?
Nên vào bờ ngay khi thấy mây đen và nghe sấm, mặc áo phao, ngồi thấp trong ghe, tránh vùng hồ rộng nhiều sóng. Tốt nhất là không ra hồ khi đã có dấu hiệu giông từ trưa.
Mùa mưa ở thôn bản cần trữ những gì?
Gạo, mì, đồ khô đủ một hai tuần, củi khô hoặc gas, đèn sạc và pin, sạc điện thoại dự phòng, thuốc thông dụng và thuốc bệnh mạn tính, áo mưa, ủng. Đường lầy hoặc sạt có thể làm xe hàng không vào thôn vài ngày.
Có được tắm hồ, tắm suối mùa mưa không?
Không nên, nhất là trẻ em. Mùa mưa nước suối chảy xiết, dâng nhanh; hồ thủy điện bờ dốc, sâu ngay sát mép, đáy nhiều gốc cây. Đuối nước là tai nạn nguy hiểm nhất với trẻ vùng hồ.