Nước sinh hoạt ở Tà Đùng: giếng, nước tự chảy, bể chứa và giữ nước sạch mùa khô

Người dân xã Tà Đùng dùng nước sinh hoạt chủ yếu từ giếng đào, giếng khoan trong nhà; một số thôn dùng nước tự chảy dẫn từ khe suối trên đồi hoặc từ công trình cấp nước tập trung; nhiều nhà có thêm bể chứa nước mưa để dự phòng mùa khô. Chất lượng và lượng nước khác nhau nhiều giữa các thôn, và cuối mùa khô là lúc nhiều nhà thiếu nước nhất.

Bài này mô tả các nguồn nước sinh hoạt theo nguyên lý chung của vùng đồi ven hồ Đồng Nai 3, cách người dân trữ và giữ nước sạch, những điều nên làm để tránh bệnh do nước. Nước tưới vườn là chuyện khác, nằm ở mục nông nghiệp và sinh kế. Thông tin về các công trình cấp nước cụ thể của xã nên hỏi UBND xã Tà Đùng.

Giếng đào và giếng khoan: nguồn nước của phần lớn nhà

Giếng đào là nguồn nước truyền thống ở vùng đồi bazan. Giếng đào sâu tuỳ chỗ, lấy nước từ tầng nước ngầm nông, thường được xây thành giếng, có nắp đậy, dùng máy bơm nhỏ đẩy lên bồn trên mái hoặc trên giàn cao. Giếng đào dễ làm, rẻ, nhưng mùa khô mực nước hạ, giếng cạn hoặc nước đục.

Giếng khoan lấy nước từ tầng sâu hơn, ổn định hơn qua mùa khô nhưng tốn chi phí khoan và có rủi ro khoan không gặp mạch. Ở vùng đất đỏ bazan, có nơi giếng khoan cho nước trong, mát; có nơi nước có mùi, có cặn. Nhiều nhà dùng chung một giếng khoan cho cả sinh hoạt và tưới vườn quanh nhà.

Giếng nào cũng cần được giữ sạch: nắp đậy kín, thành giếng cao hơn mặt đất, sân giếng láng xi măng có rãnh thoát, xa chuồng trại, nhà vệ sinh, chỗ pha thuốc bảo vệ thực vật. Khoảng cách tối thiểu giữa giếng và hố xí, chuồng trại có khuyến cáo riêng của ngành y tế; ở đất dốc nên đặt giếng phía trên, chuồng trại phía dưới.

Nước tự chảy và công trình cấp nước tập trung

Ở một số thôn vùng cao, người dân hoặc chương trình nước sạch nông thôn làm đập nhỏ trên khe suối đầu nguồn, dẫn nước bằng ống về bể chứa chung rồi chia về các nhà. Nước tự chảy không cần bơm, tiện và rẻ, nhưng phụ thuộc vào nguồn suối: mùa khô suối nhỏ cạn, mùa mưa nước đục bùn. Ống dẫn dài qua vườn, qua rừng dễ bị vỡ, bị cây đè, cần người trông coi.

Các công trình cấp nước sinh hoạt tập trung ở nông thôn được đầu tư theo các chương trình nước sạch, chương trình mục tiêu quốc gia cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Công trình chỉ bền khi có tổ quản lý vận hành, có thu phí nhỏ để sửa chữa và người dùng giữ gìn. Đã có không ít công trình ở vùng cao bỏ hoang sau vài năm vì không ai bảo trì.

Người dân nên biết thôn mình có công trình cấp nước chung không, ai quản lý, khi hỏng báo ai. Nước từ công trình chung vẫn nên đun sôi trước khi uống nếu chưa qua xử lý đạt chuẩn.

Các nguồn nước sinh hoạt và điều cần để ý

So sánh định tính các nguồn nước sinh hoạt hay gặp ở thôn bản Tà Đùng. Chất lượng thực tế cần kiểm theo từng nguồn cụ thể.

Nhà nào ở Tà Đùng cũng nên có ít nhất hai nguồn: một nguồn chính và một nguồn dự phòng cho cuối mùa khô. Bể chứa nước mưa là cách rẻ nhất để có nguồn thứ hai.

Bể chứa nước mưa: dự trữ cho cuối mùa khô

Mùa mưa ở vùng hồ kéo dài nhiều tháng, lượng nước rơi trên mái nhà rất lớn. Nhiều gia đình làm bể chứa bằng xi măng, bồn nhựa, bồn inox lớn, dẫn nước từ máng mái về. Nước mưa sạch tương đối nếu mái và máng sạch, đủ dùng tắm giặt, nấu ăn khi đun sôi.

Kinh nghiệm chung là bỏ những trận mưa đầu mùa vì nước cuốn bụi, phân chim, lá mục trên mái; vệ sinh máng và bể trước mùa mưa; đậy kín bể để tránh muỗi đẻ trứng và lá rơi vào; lắp vòi lấy nước ở dưới đáy bể, không múc bằng gáo bẩn. Bể hở là nơi muỗi truyền sốt xuất huyết sinh sản.

Với nhà có trẻ nhỏ, bể chứa và lu nước phải có nắp chắc, tránh trẻ trèo lên hoặc ngã vào. Đuối nước trong lu, bể ngay trong sân nhà là tai nạn đã xảy ra ở nhiều vùng nông thôn.

Giữ nước sạch: lắng, lọc, đun sôi

Nước giếng, nước suối ở vùng đồi có thể nhìn trong nhưng vẫn có vi khuẩn từ đất, phân gia súc, nước thải. Cách đơn giản và hiệu quả nhất là đun sôi nước uống. Nước đục sau mưa nên để lắng trong bể, lu rồi mới dùng; có nơi dùng bể lọc cát, sỏi, than tự làm.

Máy lọc nước gia đình ngày càng phổ biến ở Tà Đùng, nhất là nhà có điện ổn định. Khi dùng máy lọc, cần thay lõi lọc đúng hạn, vì lõi cũ không chỉ mất tác dụng mà còn thành nơi vi khuẩn sinh sôi. Với nguồn nước có mùi, có cặn bất thường, nên lấy mẫu gửi xét nghiệm tại cơ sở y tế hoặc trung tâm kiểm nghiệm để biết cách xử lý.

Một nguồn ô nhiễm đặc thù ở vùng vườn là hoá chất nông nghiệp: rửa bình phun gần giếng, đổ thuốc thừa xuống rãnh, vứt vỏ chai thuốc ven suối có thể làm nhiễm bẩn nguồn nước của cả thôn. Pha và rửa bình phun xa giếng, xa suối là quy tắc đơn giản nhưng quan trọng.

Cuối mùa khô: khi giếng cạn

Tháng cuối mùa khô, nhiều giếng đào trong thôn cạn hoặc chỉ còn nước đục. Đó cũng là lúc nước tưới vườn được dùng nhiều nhất, nên tranh chấp nước giữa tưới và sinh hoạt xảy ra ngay trong một nhà. Thứ tự ưu tiên của phần lớn gia đình là nước uống, nấu ăn trước, rồi tới tắm giặt, cuối cùng mới tới tưới.

Các cách xoay xở quen thuộc: dùng nước bể chứa mưa đã dự trữ; xin nước từ nhà hàng xóm có giếng khoan sâu; chở nước bằng can, bằng bồn trên xe; ở nhà gần hồ thì lấy nước hồ lắng lọc kỹ cho tắm giặt. Năm hạn nặng, chính quyền có thể hỗ trợ chở nước tới các thôn thiếu nước nghiêm trọng.

Mùa khô cũng là mùa trẻ em dễ mắc bệnh ngoài da, đau mắt vì thiếu nước tắm rửa sạch. Ưu tiên giữ một lượng nước sạch cho vệ sinh cá nhân của trẻ nhỏ là điều nhân viên y tế thôn bản hay nhắc các gia đình.

Tiết kiệm nước trong nhà mùa khô cũng là thói quen: dùng nước vo gạo, nước rửa rau tưới cây quanh nhà, giặt gom một lần, sửa vòi rò rỉ, không để nước chảy tràn bồn.

Khi nào cần báo chính quyền và cơ quan y tế

Nước có mùi lạ, màu lạ đột ngột. Có thể do ô nhiễm từ chất thải, hoá chất. Ngừng dùng để uống, báo trạm y tế và UBND xã.

Nhiều người trong thôn cùng bị tiêu chảy. Có thể là dịch bệnh liên quan nước. Báo trạm y tế ngay để điều tra nguồn nước, trong lúc chờ thì cả nhà chỉ uống nước đã đun sôi kỹ.

Công trình cấp nước chung hỏng kéo dài. Báo tổ quản lý, trưởng thôn, UBND xã để có kế hoạch sửa.

Thấy người đổ hoá chất, xác gia súc xuống suối, hồ. Báo trưởng thôn hoặc chính quyền xã; đây là hành vi gây ô nhiễm nguồn nước chung.

Thôn thiếu nước kéo dài nhiều tuần. Báo UBND xã để được đưa vào danh sách hỗ trợ cấp nước và kế hoạch làm công trình nước sạch lâu dài, thay vì mỗi nhà tự xoay xở riêng lẻ.

Nước và vệ sinh trong nhà: nhà tiêu, nước thải

Nước sạch đi liền với vệ sinh. Ở thôn bản vùng cao, nhà tiêu hợp vệ sinh vẫn chưa phổ biến đều khắp: có nhà dùng nhà tiêu tự hoại, có nhà dùng hố xí đào đơn giản, có nơi còn đi vệ sinh ngoài vườn. Hố xí không đúng cách, đặt trên dốc phía trên giếng, có thể làm nhiễm bẩn chính nguồn nước của gia đình và hàng xóm khi mưa xuống.

Các chương trình vệ sinh nông thôn khuyến khích mỗi hộ có nhà tiêu hợp vệ sinh, đặt xa và thấp hơn nguồn nước, có nắp đậy, có nước dội. Nước thải sinh hoạt như nước tắm giặt, rửa bát nên dẫn vào hố thấm hoặc rãnh ra vườn, không để đọng quanh nhà thành chỗ muỗi đẻ.

Rửa tay với xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh là thói quen đơn giản nhất để phòng bệnh tiêu hoá, giun sán, nhất là với trẻ em. Trường học ở vùng cao thường có bể nước, chỗ rửa tay; ở nhà, một can nước có vòi và bánh xà phòng đặt cạnh bếp là đủ để tạo thói quen.

Nước ở bon đồng bào và điểm trường xa

Ở nhiều bon của đồng bào M'Nông, Mạ, nếp xưa là lấy nước ở bến nước chung, nơi dòng suối hoặc mạch nước chảy ra, gắn với lễ cúng bến nước mà nhiều cộng đồng bản địa Tây Nguyên còn giữ. Ngày nay, giếng, ống dẫn nước tự chảy và công trình cấp nước đã về nhiều bon, nhưng bến nước truyền thống vẫn còn ý nghĩa văn hoá và vẫn được dùng khi thiếu nước.

Điểm trường lẻ, nhà văn hoá thôn ở xa cũng cần nước cho học sinh uống, rửa tay, nhà vệ sinh. Có điểm trường dùng giếng, có điểm dùng bể chứa nước mưa, có nơi phụ huynh góp công chở nước vào cuối mùa khô. Khi xã có kế hoạch công trình nước sạch, các điểm công cộng này thường được ưu tiên.

Với các gia đình gửi con ở bán trú, nên hỏi nhà trường về nguồn nước uống của học sinh, có đun sôi hay lọc không, và nhắc con mang bình nước riêng những tháng cuối mùa khô khi nước ở điểm trường hạn chế.

Câu hỏi thường gặp

Ở Tà Đùng có nước máy không?

Phần lớn hộ dùng giếng đào, giếng khoan hoặc nước tự chảy; một số thôn có công trình cấp nước tập trung nông thôn. Hệ thống nước máy kiểu thành phố chưa phổ biến ở vùng đồi. Thông tin công trình cụ thể nên hỏi UBND xã Tà Đùng.

Nước giếng ở Tà Đùng uống trực tiếp được không?

Không nên uống nước giếng chưa qua xử lý. Nước nhìn trong vẫn có thể có vi khuẩn từ đất và chất thải. Đun sôi hoặc dùng máy lọc thay lõi đúng hạn; nước có mùi, cặn bất thường nên xét nghiệm.

Làm bể chứa nước mưa cần lưu ý gì?

Bỏ nước những trận mưa đầu mùa, vệ sinh mái, máng và bể trước mùa mưa, đậy kín bể chống muỗi và lá rơi, lắp vòi ở đáy bể, có nắp chắc để trẻ không ngã vào.

Mùa khô giếng cạn thì làm gì?

Dùng nước bể chứa mưa dự trữ, xin nước nhà có giếng khoan sâu, chở nước bằng can, bồn, hoặc lấy nước hồ lắng lọc kỹ cho tắm giặt. Năm hạn nặng, có thể báo UBND xã để được hỗ trợ.

Rửa bình phun thuốc gần giếng có sao không?

Có. Thuốc bảo vệ thực vật có thể ngấm xuống đất, chảy vào giếng, vào suối, gây nhiễm độc nguồn nước cả thôn. Nên pha và rửa bình phun xa giếng, xa suối, xa hồ và thu gom vỏ chai thuốc đúng nơi quy định.