Vườn quốc gia Tà Đùng được nâng hạng từ Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Đùng vào năm 2018, theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Vườn bao quanh khối núi Tà Đùng ở vùng Đắk Glong cũ, tỉnh Đắk Nông, và từ 1/7/2025 thuộc tỉnh Lâm Đồng. Diện tích theo các thông tin giới thiệu là hơn 20 nghìn héc-ta; con số chính xác nằm trong quyết định thành lập.
Vườn quốc gia là nơi giữ cái tên Tà Đùng lâu đời nhất sau ngọn núi. Trước khi hồ nổi tiếng, nói tới Tà Đùng là nói tới khu rừng này. Ngày nay vườn quốc gia, hồ và xã cùng mang một tên nhưng có ranh giới và cơ quan quản lý khác nhau.
Bài này đi theo góc lịch sử và địa danh: các mốc hình thành, vì sao vùng rừng này được giữ, quan hệ giữa vườn quốc gia và xã Tà Đùng, và những điều người dân, người đến thăm cần biết về ranh giới. Phần sinh thái, loài quý và khoa học về rừng thuộc về các trang chuyên sâu về thiên nhiên vùng hồ.
Các mốc chính
Dưới đây là các mốc có thể kiểm chứng qua văn bản. Ngày tháng cụ thể và số hiệu quyết định nên tra trong cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật.
- Trước khi có khu bảo tồn: khối núi Tà Đùng và rừng quanh đó đã được biết đến như một vùng rừng già trên cao, đầu nguồn nhiều suối đổ về sông Đồng Nai.
- Giai đoạn khu bảo tồn: vùng rừng được khoanh làm Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Đùng, thuộc hệ thống rừng đặc dụng, do ban quản lý riêng trực thuộc tỉnh quản lý.
- Năm 2018: khu bảo tồn được chuyển hạng thành Vườn quốc gia Tà Đùng, theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ.
- Từ 1/7/2025: tỉnh Đắk Nông nhập Lâm Đồng; vườn quốc gia thuộc tỉnh Lâm Đồng. Cùng lúc, xã Tà Đùng ra đời, mang chung tên với vườn.
Mốc thành lập khu bảo tồn ban đầu, diện tích từng giai đoạn và các lần điều chỉnh ranh giới là thông tin có trong hồ sơ của ban quản lý vườn. Khi viết địa chí, nên dẫn từ hồ sơ đó.
Vì sao khu rừng này được giữ
Lý do đầu tiên là địa hình. Khối núi Tà Đùng là vùng cao nhất của khu vực, dốc đứng, khó khai thác, nên rừng ở đây còn giữ được nhiều hơn những vùng đồi thấp xung quanh vốn đã chuyển sang trồng cà phê, hồ tiêu. Rừng trên cao cũng là đầu nguồn, giữ nước cho các suối và cho hồ thủy điện phía dưới.
Lý do thứ hai là giá trị đa dạng sinh học. Các tài liệu giới thiệu vườn thường nhắc tới những loài linh trưởng và chim quý, trong đó vượn đen má vàng là loài hay được nêu. Vùng cao nguyên phía nam được giới nghiên cứu chim biết đến như nơi có nhiều loài đặc hữu. Danh mục loài chi tiết và tình trạng bảo tồn nên tra trong công bố của vườn và các đơn vị nghiên cứu.
Lý do thứ ba là cảnh quan và giá trị cho cộng đồng. Rừng tạo nên phông nền cho cả vùng hồ, giữ khí hậu mát hơn và là nơi gắn với tập quán của đồng bào bản địa từ lâu. Việc nâng hạng vườn quốc gia gắn trách nhiệm bảo vệ ở cấp cao hơn, đồng thời mở ra hướng du lịch sinh thái có kiểm soát.
Vườn quốc gia và xã Tà Đùng: ai quản lý gì
Vườn quốc gia có ban quản lý riêng. Rừng đặc dụng trong ranh giới vườn do Ban quản lý Vườn quốc gia Tà Đùng quản lý, cùng lực lượng kiểm lâm. Việc vào rừng nghiên cứu, tham quan theo tuyến, hay mọi hoạt động trong vùng lõi đều theo quy định của vườn.
Xã quản lý dân cư và địa bàn hành chính. Chính quyền xã Tà Đùng lo hộ tịch, cư trú, đất đai của dân, an ninh trật tự, các dịch vụ công. Xã phối hợp với vườn trong bảo vệ rừng, phòng cháy và tuyên truyền.
Ranh giới không trùng nhau. Vườn quốc gia trải trên đất nhiều xã cũ của Đắk Glong. Một phần vườn nằm trong xã Tà Đùng, phần khác nằm ở xã láng giềng. Ngược lại, phần lớn diện tích có dân ở của xã Tà Đùng nằm ngoài vườn.
Vùng đệm. Quanh vùng lõi là vùng đệm, nơi có dân cư và hoạt động sản xuất nhưng chịu một số hạn chế và được ưu tiên các chương trình hỗ trợ sinh kế gắn với bảo vệ rừng. Một thôn có nằm trong vùng đệm hay không cần hỏi xã hoặc ban quản lý vườn.
Tên gọi: núi, khu bảo tồn, vườn quốc gia
Ba cái tên này đôi khi bị dùng lẫn. Núi Tà Đùng là địa hình tự nhiên, có từ trước mọi văn bản. Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Đùng là tên của rừng đặc dụng ở giai đoạn trước năm 2018. Vườn quốc gia Tà Đùng là tên hiện tại, chỉ cùng vùng rừng ấy sau khi nâng hạng, có thể kèm điều chỉnh ranh giới.
Khi đọc tài liệu cũ, gặp “khu bảo tồn Tà Đùng” thì hiểu là giai đoạn trước 2018. Những quy định, số liệu thời khu bảo tồn có thể khác với hiện nay. Khi viết mới, dùng tên Vườn quốc gia Tà Đùng và ghi rõ đơn vị hành chính hiện tại là tỉnh Lâm Đồng.
Trong lời nói của người dân quanh vùng, “lên rừng Tà Đùng”, “vào núi” vẫn là cách nói phổ biến, kể cả với những người chưa từng đặt chân vào vùng lõi của vườn. Đó là ngôn ngữ đời thường, không cần sửa. Chỉ khi làm giấy tờ, hợp đồng hay báo cáo thì nên dùng tên chính thức.
Phân biệt nhanh ba khái niệm
Ba khái niệm hay xuất hiện cùng nhau khi nói về rừng Tà Đùng, bảng sau giúp phân biệt:
| Khái niệm | Là gì | Người dân cần lưu ý |
|---|---|---|
| Vùng lõi vườn quốc gia | Phần rừng được bảo vệ nghiêm ngặt nhất | Không tự ý vào, không khai thác, không đốt |
| Vùng đệm | Vùng quanh vùng lõi, có dân cư và sản xuất | Một số hạn chế; có chương trình hỗ trợ sinh kế |
| Đất ngoài vườn | Đất dân cư, canh tác bình thường của xã | Theo quy định đất đai chung |
Ranh giới các vùng do văn bản thành lập và quy hoạch của vườn xác định, có mốc trên thực địa. Khi một thửa đất nằm gần rừng, đừng đoán bằng mắt; hỏi xã hoặc ban quản lý vườn trước khi xây dựng, khai hoang hay mua bán.
Ngoài ba lớp trên còn có rừng phòng hộ và rừng sản xuất, thuộc các chủ rừng khác nhau, xen với đất của dân ở nhiều chỗ quanh hồ. Mỗi loại rừng có quy định riêng về việc được làm gì. Với người mới đến, lời khuyên đơn giản nhất là coi mọi khoảnh rừng là có chủ và có quy định, cho tới khi hỏi rõ.
Vườn quốc gia trong đời sống người Tà Đùng
Với nhiều gia đình ở vùng Đắk Som cũ, rừng không phải cảnh đẹp xa xôi mà là hàng xóm. Có người làm nhận khoán bảo vệ rừng, có người tham gia các đợt tuần tra, có người sống bằng nghề phụ gắn với rừng theo quy định. Mùa khô, các thôn giáp rừng thường được nhắc về phòng cháy; mùa mưa, rừng giữ đất, giảm sạt lở cho những sườn đồi phía dưới.
Việc nâng hạng vườn quốc gia cũng mang tới những thay đổi về quy định với hoạt động trong và quanh rừng. Người dân cần nắm rõ những việc được làm và không được làm trong vùng lõi, vùng đệm. Thông tin này do ban quản lý vườn và chính quyền xã phổ biến, nên khi có thắc mắc hãy hỏi trực tiếp thay vì nghe đồn.
Với cái tên Tà Đùng, vườn quốc gia là nơi giữ gốc. Hồ có thể đổi mực nước, xã có thể thay đổi trong những đợt sắp xếp sau này, nhưng ngọn núi và khu rừng mang tên Tà Đùng sẽ còn đó.
Đọc thông tin về vườn quốc gia cho đúng thời kỳ
Thông tin về rừng Tà Đùng trên mạng trải qua nhiều giai đoạn. Bài viết trước năm 2018 dùng tên khu bảo tồn, mô tả quy mô và quy định của giai đoạn ấy. Bài viết sau năm 2018 dùng tên vườn quốc gia, nhưng vẫn ghi tỉnh Đắk Nông cho tới giữa năm 2025. Từ tháng 7/2025, thông tin mới sẽ ghi tỉnh Lâm Đồng. Một bài viết ghi “Vườn quốc gia Tà Đùng, tỉnh Đắk Nông” không sai, chỉ là đúng với thời điểm đăng.
Các con số về diện tích, số loài, số cá thể của một loài thường được cập nhật sau mỗi đợt điều tra. Một con số đúng năm này có thể khác năm sau. Khi trích dẫn, ghi rõ năm và nguồn, và ưu tiên công bố của ban quản lý vườn hoặc công trình khoa học có tên tác giả.
Tên các tuyến tham quan, điểm dừng trong rừng nếu có cũng thay đổi theo quy hoạch du lịch sinh thái của vườn. Thông tin về việc mở hay đóng tuyến, điều kiện vào rừng nên hỏi trực tiếp ban quản lý vườn vào thời điểm cần, không dựa vào bài viết cũ.
Những hiểu lầm hay gặp về rừng Tà Đùng
“Rừng Tà Đùng nằm cạnh hồ nên đi thuyền là vào được rừng.” Mặt hồ và vùng lõi vườn quốc gia là hai khu vực khác nhau. Có chỗ rừng ra sát mép nước, nhưng vào rừng đặc dụng phải theo quy định của vườn, không tự do lên bờ là vào.
“Cả xã Tà Đùng là vườn quốc gia.” Phần lớn khu dân cư, vườn cà phê, hồ tiêu của xã nằm ngoài vườn. Vườn chỉ chiếm một phần diện tích của xã và trải sang các xã khác.
“Vườn quốc gia mới có từ năm 2018.” Năm 2018 là năm nâng hạng; rừng đã được bảo vệ dưới dạng khu bảo tồn từ trước đó, và đã là vùng rừng quan trọng từ trước khi có văn bản bảo tồn.
“Hồ thuộc vườn quốc gia.” Hồ là công trình thủy điện; mực nước và việc vận hành do đơn vị quản lý hồ chứa đảm nhận theo quy trình riêng, còn rừng đặc dụng do ban quản lý vườn giữ. Chỗ nào rừng của vườn ra sát mép nước thì ranh giới theo văn bản của từng bên, và hai bên phối hợp, nhất là trong phòng cháy và chống lấn chiếm.
“Có tên vườn quốc gia thì đất quanh đó không ai được ở.” Vùng đệm có dân cư và sản xuất bình thường, chỉ chịu một số hạn chế. Nhiều thôn của xã Tà Đùng sống cạnh rừng từ lâu, với các chương trình hỗ trợ gắn với giữ rừng.
Câu hỏi thường gặp
Vườn quốc gia Tà Đùng thành lập năm nào?
Vườn quốc gia Tà Đùng được chuyển hạng từ Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Đùng vào năm 2018 theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Trước đó vùng rừng này đã được quản lý như một khu bảo tồn thiên nhiên thuộc hệ thống rừng đặc dụng.
Vườn quốc gia Tà Đùng thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Vườn quốc gia Tà Đùng thuộc tỉnh Lâm Đồng, sau khi tỉnh Đắk Nông nhập vào Lâm Đồng. Trước đó vườn thuộc tỉnh Đắk Nông, nằm trên địa bàn huyện Đắk Glong cũ, trải qua đất của nhiều xã.
Vườn quốc gia Tà Đùng rộng bao nhiêu?
Các thông tin giới thiệu thường nêu diện tích vườn là hơn 20 nghìn héc-ta. Con số chính xác, cùng phân chia vùng lõi và các phân khu, được ghi trong quyết định thành lập và tài liệu quy hoạch của vườn; nên dẫn từ các văn bản đó khi cần chính xác.
Vườn quốc gia có nằm trọn trong xã Tà Đùng không?
Không. Vườn trải trên đất nhiều xã cũ của huyện Đắk Glong. Một phần thuộc xã Tà Đùng, phần khác thuộc các xã láng giềng. Phần lớn khu dân cư của xã Tà Đùng nằm ngoài vùng lõi của vườn.
Người dân có được vào rừng của vườn quốc gia không?
Vùng lõi là rừng đặc dụng được bảo vệ nghiêm ngặt; việc vào rừng nghiên cứu, tham quan phải theo quy định và tuyến của vườn. Người dân ở vùng đệm có một số hoạt động được phép theo quy định. Muốn biết rõ, hỏi ban quản lý vườn hoặc chính quyền xã.
Khu bảo tồn Tà Đùng và Vườn quốc gia Tà Đùng có phải là một?
Cùng một vùng rừng ở hai giai đoạn. Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Đùng là tên trước năm 2018; khi nâng hạng, vùng rừng mang tên Vườn quốc gia Tà Đùng, ranh giới và quy chế quản lý có thể được điều chỉnh theo quyết định nâng hạng. Tài liệu ghi tên khu bảo tồn là tài liệu của giai đoạn trước.