Đời sống thôn bản ở Tà Đùng: một ngày ở thôn, bon ven hồ từ sáng sớm tới tối

Một ngày ở thôn, bon của xã Tà Đùng bắt đầu từ khoảng năm giờ sáng, khi sương còn phủ mặt hồ và thung lũng; người lớn nấu cơm, đưa con đi học rồi lên vườn, trưa về nghỉ, chiều làm tiếp hoặc ra hồ, tối quây quần ăn cơm, xem ti vi và ngủ sớm. Nhịp sống ấy xoay theo vườn cà phê và theo mùa: mùa hái cuối năm mọi người dậy sớm hơn, về muộn hơn; giữa mùa mưa thì thong thả hơn.

Xã Tà Đùng (tỉnh Lâm Đồng) hình thành từ ngày 1/7/2025 trên đất hai xã cũ Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông. Dân cư sống rải theo các thôn của người Kinh và đồng bào từ phía Bắc vào, xen với các bon của đồng bào bản địa M'Nông, Mạ; nhiều khu dân cư nằm dọc đường liên xã, số khác rải trên đồi và ven lòng hồ thủy điện Đồng Nai 3.

Bài này mô tả một ngày theo lệ chung, để người ở xa, người quê ở đây đi làm xa, hay người sắp đến làm việc hình dung được đời sống thôn bản. Mỗi nhà một khác; đây không phải chân dung một gia đình cụ thể.

Sáng sớm: sương, bếp lửa và tiếng xe máy

Ở độ cao của vùng hồ, sáng sớm mùa khô se lạnh, nhất là những tháng cuối năm và đầu năm. Sương mù dày thường phủ thung lũng và mặt hồ từ đêm, tan dần khi nắng lên, khoảng bảy tám giờ tuỳ hôm. Từ trên đồi nhìn xuống, các mái nhà, vườn cà phê và mặt nước chìm trong một lớp trắng, chỉ có khói bếp bốc lên từ các nóc nhà.

Người lớn dậy sớm nấu cơm, đun nước, cho gà, cho heo ăn. Nhiều nhà vẫn nấu bằng bếp củi, củi lấy từ cành cà phê tỉa, cây keo khô; nhà khác dùng bếp gas. Bữa sáng thường là cơm nguội, mì gói, xôi hay bánh mua ở quán đầu thôn. Đồng bào bản địa có thói quen ăn cơm sáng sớm trước khi lên rẫy, mang theo cơm trưa gói lá hoặc hộp.

Khoảng sáu giờ rưỡi, bảy giờ, đường thôn đông lên với tiếng xe máy chở trẻ đi học, xe chở người lên vườn, xe hàng rong chở rau, thịt, cá vào thôn. Trên những đoạn đường đất đỏ, mùa khô bụi bay, mùa mưa lầy trơn, nên người đi xe máy ở đây quen đi chậm, đội mũ kín và mang áo mưa trong cốp gần như quanh năm.

Buổi sáng: trường học, vườn và chợ

Trẻ mầm non, tiểu học thường học ở điểm trường gần thôn; trẻ lớn hơn đi xa hơn tới trường trung học cơ sở ở trung tâm xã. Phụ huynh đưa đón bằng xe máy là chính, một số em lớn tự đi xe đạp, xe máy điện. Những thôn xa có trẻ phải đi một quãng đường đất khá dài, mùa mưa có hôm nghỉ học vì đường bị cắt.

Đưa con đi học xong, người lớn lên vườn. Vườn có thể ngay sau nhà hoặc cách vài cây số đường đồi. Việc trong vườn thay đổi theo mùa: tưới nước mùa khô, làm cỏ, bón phân mùa mưa, hái cà phê cuối năm. Người lớn tuổi ở nhà trông cháu nhỏ, cho gà ăn, quét sân, phơi cà phê, tiêu trên sân nhà.

Chợ sáng ở trung tâm xã họp sớm và tan sớm, phần lớn người đi chợ là phụ nữ mua thực phẩm cho cả ngày. Ở các thôn xa, tạp hoá và xe hàng rong thay cho chợ. Những việc lớn hơn như mua sắm đồ điện, làm giấy tờ, khám bệnh thì phải sắp xếp đi trung tâm xã hoặc về Gia Nghĩa.

Buổi trưa: nghỉ tránh nắng

Giữa trưa mùa khô nắng gắt dù không khí vẫn mát, nên phần lớn người lên vườn về nhà ăn trưa và nghỉ ngơi một hai tiếng. Những ai làm vườn xa thì mang cơm theo, ăn dưới bóng cây sầu riêng, bơ hoặc trong chòi canh vườn. Mùa hái cà phê, chủ vườn thường lo cơm trưa cho người làm thuê ngay tại vườn để khỏi mất công đi về.

Trẻ học bán trú ở lại trường ăn trưa và ngủ trưa; trẻ học một buổi thì về nhà. Buổi trưa cũng là lúc nhiều nhà xem tin tức trên điện thoại, gọi cho con cái đi làm xa. Ở những nơi sóng yếu, người ta phải ra một góc sân hay lên chỗ cao mới gọi được.

Với nhà có người già, buổi trưa là lúc ông bà trông cháu ngủ, nhặt rau, sàng hạt cà phê, tiêu còn sót. Trong những ngôi nhà gỗ, nhà sàn của đồng bào, gian bếp vẫn là nơi giữ ấm và là chỗ cả nhà ngồi ăn cơm, kể chuyện, kể cả vào buổi trưa mùa mưa lạnh.

Một ngày ở thôn đổi khác theo mùa

So sánh nhịp sống của một nông hộ trồng cà phê qua ba thời điểm trong năm. Giờ giấc là lệ chung, mỗi nhà một khác.

Bảng cho thấy không có mùa nào thực sự rảnh, nhưng cường độ khác nhau. Người đến làm việc với nông hộ, từ cán bộ xã tới người bán hàng, đều học cách chọn đúng giờ, đúng mùa để gặp người.

Buổi chiều: hồ, sân bóng và chuyện thôn xóm

Chiều muộn, khi nắng dịu, sân bóng chuyền, bóng đá ở trung tâm thôn hay sân trường bắt đầu có người. Bóng chuyền là môn quen thuộc ở các thôn vùng cao, thanh niên chơi đến chạng vạng. Trẻ con chạy chơi quanh xóm, đạp xe trên đường thôn. Phụ nữ tụ lại ở tạp hoá, hiên nhà nói chuyện mùa vụ, giá cả, chuyện học hành của con.

Những nhà làm nghề hồ chèo ghe ra thả lưới lúc chiều tối. Từ bờ hồ nhìn ra, mặt nước lúc hoàng hôn phản chiếu những đảo đồi, ghe nhỏ di chuyển chậm giữa các nhánh. Với người ở đây, đó là cảnh của một ngày làm việc bình thường, không phải cảnh để ngắm.

Chiều cũng là lúc người đi làm vườn xa trở về, xe máy chở bao phân, can nước, cành củi. Mùa mưa, những cơn giông chiều có thể ập tới nhanh, người đang ở vườn phải tìm chỗ trú, tránh đứng dưới cây cao vì sét.

Buổi tối: bữa cơm và ánh đèn thưa

Bữa tối là bữa chính của gia đình, thường quanh bảy giờ. Mâm cơm có rau vườn, cá hồ, thịt gà, thịt heo nhà nuôi, các món theo nếp quê của mỗi gia đình: món miền Bắc, món miền Trung, món của đồng bào. Sau bữa tối, cả nhà xem ti vi, trẻ làm bài, người lớn tính toán chuyện vườn.

Đêm ở thôn rất yên, đèn nhà cách nhau xa, đường thôn nhiều đoạn không có đèn. Người đi đêm cần đèn pin, đi chậm, để ý gia súc trên đường. Mùa khô đêm lạnh, nhiều nhà đóng cửa sớm. Mùa mưa, mất điện không hiếm, nhà nào cũng có đèn sạc, đèn dầu dự phòng.

Mùa hái cà phê, buổi tối là lúc cân quả, đếm bao, tính công cho người làm thuê, cào lại cà phê trên sân phơi. Mùa tưới, có nhà phải trực máy bơm đến khuya. Nhịp sống ở đây vì thế không chỉ theo giờ đồng hồ mà theo việc của vườn.

Những ngày khác thường: cưới, tang, lễ của bon

Một ngày ở thôn có thể đổi hẳn khi trong xóm có đám cưới hay đám tang. Đám cưới ở thôn thường dựng rạp trước sân nhà, cả xóm góp tay nấu cỗ, mượn bàn ghế, mượn loa. Mùa cưới rơi nhiều vào sau mùa hái cà phê và quanh Tết, khi các gia đình có tiền và có thời gian. Những ngày ấy, người trong thôn nghỉ vườn để đi ăn cỗ, phụ việc.

Đám tang thì cả xóm cùng lo: người góp gạo, người góp công, thanh niên dựng rạp, đào huyệt. Nghi thức theo nếp từng cộng đồng: người Kinh, đồng bào phía Bắc, đồng bào bản địa mỗi nhóm một lệ riêng, và người khác nhóm đến chia buồn thường hỏi trước để làm cho đúng phép.

Ở các bon của đồng bào M'Nông, Mạ, có những ngày lễ chung của cộng đồng gắn với mùa rẫy, mùa lúa mới, khi cả bon nghỉ làm để cùng tham dự. Chủ vườn thuê người trong bon nên biết những ngày này để sắp xếp công việc.

Khi người trẻ đi làm xa: ông bà và cháu ở nhà

Ở nhiều thôn của Tà Đùng, nhà chỉ còn ông bà và cháu nhỏ trong phần lớn năm, vì cha mẹ đi làm công ty ở các tỉnh xa, Tết hoặc mùa hái mới về. Ông bà vừa giữ vườn, vừa đưa đón cháu đi học, vừa lo cơm nước. Những việc nặng trong vườn phải thuê người hoặc nhờ họ hàng. Khi ông bà ốm, việc đưa đi khám, mua thuốc trở nên khó khăn, và hàng xóm thường là người giúp đầu tiên.

Tình trạng này làm đời sống thôn bản có hai tốc độ: người già sống chậm theo nhịp vườn, trẻ con lớn lên với điện thoại và những cuộc gọi video với cha mẹ. Nhà trường, hội phụ nữ, đoàn thanh niên ở nhiều xã vùng cao có các hoạt động hỗ trợ trẻ có cha mẹ đi làm xa, như sinh hoạt hè, kèm học, nhưng mức độ tuỳ từng nơi.

Thôn và bon: hai nếp tổ chức cộng đồng

Thôn. Là đơn vị dân cư phổ biến, có trưởng thôn, các chi hội, tổ tự quản. Thôn của người Kinh và đồng bào phía Bắc thường hình thành theo các đợt đến lập nghiệp, nhiều nhà cùng quê ở gần nhau.

Bon. Là tên gọi làng truyền thống của đồng bào M'Nông, Mạ. Ngoài trưởng bon theo tổ chức hành chính, bon còn có già làng, người có uy tín giữ luật tục và điều hoà quan hệ trong cộng đồng.

Sống xen. Nhiều khu dân cư hôm nay có cả người Kinh, đồng bào phía Bắc và đồng bào bản địa sống cạnh nhau, đi chung chợ, con học chung trường, đổi công hái cà phê cho nhau.

Họp thôn. Các việc chung như làm đường, giữ an ninh, phòng cháy, chia nước, bình xét hỗ trợ đều bàn ở họp thôn, họp bon. Đây là kênh quan trọng để người dân góp ý với chính quyền xã.

Câu hỏi thường gặp

Thôn và bon ở Tà Đùng khác nhau thế nào?

Thôn là đơn vị dân cư phổ biến của người Kinh và đồng bào phía Bắc đến lập nghiệp; bon là làng truyền thống của đồng bào M'Nông, Mạ, ngoài trưởng bon còn có già làng giữ luật tục. Về hành chính, cả hai đều là đơn vị dân cư dưới xã.

Sáng sớm ở Tà Đùng có lạnh không?

Mùa khô, nhất là cuối năm và đầu năm, sáng sớm và đêm se lạnh, có sương mù phủ thung lũng và mặt hồ, thường tan dần khi nắng lên khoảng bảy tám giờ. Người ở đây quen mặc áo khoác khi đi sớm.

Đời sống ở thôn xa trung tâm xã có khó khăn gì?

Đường đất mùa mưa lầy trơn, xa trường, xa trạm y tế, xa chợ, sóng điện thoại có chỗ yếu, mất điện khi giông. Người dân thường tích trữ thực phẩm khô, có đèn dự phòng và sắp xếp đi trung tâm xã một lần cho nhiều việc.

Mùa nào ở thôn bản Tà Đùng bận rộn nhất?

Mùa hái cà phê từ khoảng tháng 10 tới tháng 1 là lúc bận nhất, người làm thuê từ nơi khác đến đông, xe chở hàng chạy liên tục. Kế đến là mùa tưới đầu mùa khô.

Người mới đến làm việc ở thôn nên lưu ý gì?

Nên chào hỏi trưởng thôn, già làng nếu đến bon, tránh hẹn việc vào tuần cao điểm hái cà phê hay tưới hoa, đi đường thôn chậm, mang đèn khi đi tối và tôn trọng các ngày lễ của cộng đồng.