Xã Tà Đùng có khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên với hai mùa rõ rệt: mùa mưa thường kéo dài khoảng từ tháng 5 tới tháng 10, có năm lan sang tháng 11; mùa khô khoảng từ tháng 11 tới tháng 4 năm sau. Giữa hai mùa là những tuần chuyển mùa thất thường. Nhờ độ cao và mặt hồ lớn, nhiệt độ ở đây dễ chịu quanh năm, ban ngày ít khi oi kéo dài, ban đêm và sáng sớm se lạnh, nhất là những tháng cuối năm.
Bài này đi qua một năm thời tiết theo cách người dân Tà Đùng cảm nhận: mỗi chặng trời ra sao, việc nhà, việc vườn, việc đi lại thay đổi thế nào. Số đo khí tượng chi tiết cho riêng xã thường không có vì không có trạm đo đặt tại xã; số liệu chính thức của vùng nằm trong niên giám và bản tin của các đài khí tượng thủy văn khu vực và tỉnh. Những mốc tháng dưới đây là gần đúng, thay đổi theo từng năm.
Vì sao Tây Nguyên chỉ có hai mùa
Người từ miền Bắc lên hay hỏi: ở đây có mùa đông không. Theo nghĩa miền Bắc thì không. Tây Nguyên nằm ở vĩ độ thấp, mặt trời quanh năm lên cao, nên chênh lệch nhiệt độ giữa các tháng không lớn. Thứ chia năm thành mùa ở đây là lượng mưa, do hai luồng gió mùa thay nhau thổi.
Khoảng giữa năm, gió mùa tây nam mang hơi ẩm từ Ấn Độ Dương và vịnh Thái Lan vào; khi gặp sườn cao nguyên, không khí bị đẩy lên, lạnh đi, hơi nước ngưng tụ thành mây và mưa. Đó là mùa mưa. Cuối năm, gió đổi sang hướng đông bắc; luồng gió này phần lớn đã trút mưa xuống sườn đông dãy Trường Sơn và vùng duyên hải, khi sang tới cao nguyên thì khô. Đó là mùa khô.
Vì thế khi miền Trung đang mưa lũ cuối năm, Tà Đùng lại nắng ráo; khi miền Trung nắng gió Lào giữa năm, Tà Đùng mưa dầm. Người buôn bán, chở hàng giữa các vùng tính lịch theo nhịp ngược này. Với người mới đến, hiểu điều này giúp không bất ngờ khi thời tiết ở Tà Đùng khác hẳn quê nhà cùng thời điểm.
Mùa khô: tháng 11 tới tháng 4
Mùa khô mở ra khi mưa thưa dần, trời xanh trong, gió đông bắc bắt đầu thổi. Những tuần đầu, đất còn ẩm, vườn còn xanh, sáng sớm sương dày trên hồ và thung suối; đây là lúc nhiều nhà vườn bước vào mùa hái cà phê. Giữa mùa khô, độ ẩm xuống thấp, ban ngày nắng hanh, ban đêm lạnh hơn rõ; gió thổi mạnh trên các đỉnh đồi, bụi đỏ bay trên đường đất.
Cuối mùa khô, khoảng tháng 3, tháng 4, là giai đoạn khó nhất: nắng gắt hơn, suối nhỏ cạn, mực nước hồ hạ thấp, nước tưới căng thẳng, nguy cơ cháy rừng và cháy vườn lên cao. Không khí oi dần lên khi những cơn mưa đầu mùa đang tới gần mà chưa tới.
Với đời sống, mùa khô là mùa đi lại dễ nhất: đường đất khô, xe nông sản chạy được, công trình xây dựng làm được. Nhiều việc lớn như sửa nhà, làm đường, cưới hỏi cũng dồn vào những tháng này.
Mùa mưa: tháng 5 tới tháng 10
Mùa mưa thường mở đầu bằng giông chiều: sáng nắng, trưa oi, chiều mây đen kéo lên, gió giật, mưa to một hai giờ rồi tạnh. Những cơn mưa đầu mùa được nhà vườn mong vì kết thúc mùa tưới, làm đất mềm, cây hồi sức. Nhưng giông đầu mùa đi kèm sét và gió mạnh, có thể quật đổ cây, tốc mái tôn.
Giữa mùa mưa, kiểu mưa chuyển sang mưa dầm: nhiều ngày liền trời âm u, mưa nhỏ đến vừa kéo dài, đất ngấm no nước. Đây là lúc đường đất trơn nhất, sườn dốc dễ sạt nhất, nhà cửa ẩm mốc nhất. Mặt hồ dâng dần, nước đục vì bùn đất từ suối đổ về.
Cuối mùa mưa, mưa thưa dần, có những ngày nắng xen kẽ; trời bắt đầu se lạnh về đêm. Hồ lúc này thường đầy nhất trong năm. Cà phê vào giai đoạn chín, nhà vườn chuẩn bị sân phơi, bạt, bao, nhân công cho mùa thu hoạch.
Một năm ở Tà Đùng theo từng chặng
Bảng chia năm thành sáu chặng theo cảm nhận thường gặp của người dân vùng cao nguyên Đắk Nông cũ. Mốc tháng chỉ là gần đúng; năm mưa sớm, mưa muộn có thể lệch vài tuần.
| Chặng | Khoảng tháng | Trời thường ra sao | Đời sống xoay quanh |
|---|---|---|---|
| Đầu mùa khô | 11 – 12 | Mưa thưa, trời trong, sương sớm dày, đêm bắt đầu lạnh | Hái cà phê, phơi, sân bãi đông người |
| Giữa mùa khô | 1 – 2 | Nắng hanh, gió mạnh, độ ẩm thấp, đêm lạnh nhất | Tết, tưới vườn, cà phê ra hoa sau tưới |
| Cuối mùa khô | 3 – 4 | Nắng gắt, oi dần, suối cạn, hồ xuống thấp | Thiếu nước, phòng cháy, hái tiêu |
| Chuyển sang mùa mưa | 4 – 5 | Giông chiều, sét, mưa rào bất chợt | Ngừng tưới, chuẩn bị bón phân, sửa mái |
| Giữa mùa mưa | 6 – 9 | Mưa dầm nhiều ngày, ẩm, sương mù chiều | Làm cỏ, bón phân, đường trơn, sạt lở |
| Cuối mùa mưa | 10 | Mưa thưa dần, se lạnh, hồ đầy | Chuẩn bị thu hoạch, sửa sân phơi |
Mốc tháng không cố định. Có năm mưa đầu mùa tới từ tháng 4, có năm tới giữa tháng 5; có năm tháng 11 còn mưa dầm. Người làm vườn lâu năm nhìn trời và bản tin chứ không nhìn lịch.
Vì sao Tà Đùng mát hơn đồng bằng nhưng ấm hơn Đà Lạt
Nhiệt độ không khí giảm dần theo độ cao, trung bình khoảng nửa độ cho mỗi trăm mét lên cao trong điều kiện thông thường. Vùng hồ Tà Đùng nằm ở độ cao khoảng sáu trăm mét, đồi quanh hồ cao hơn; vì vậy trung bình mát hơn vùng đồng bằng Đông Nam Bộ vài độ. Đà Lạt ở độ cao khoảng một nghìn rưỡi mét, nên lạnh hơn Tà Đùng rõ rệt.
Mặt hồ lớn cũng góp phần: nước hấp thụ nhiệt ban ngày và nhả ra ban đêm, làm dịu bớt chênh lệch nhiệt độ ở vùng sát bờ, đồng thời tạo độ ẩm cao và sương. Ngược lại, thung suối khuất gió lại lạnh hơn lưng đồi vào sáng sớm vì không khí lạnh dồn xuống chỗ trũng.
Kết quả là trong cùng một xã, cảm nhận thời tiết khác nhau giữa các nơi: ven hồ ẩm và gió, thung suối lạnh và nhiều sương, đỉnh đồi nắng và gió mạnh. Chọn chỗ làm nhà, chọn giờ phơi nông sản, người dân đều tính tới những khác biệt nhỏ này.
Khí hậu chi phối đi lại và sức khoẻ
Đi lại là thứ chịu ảnh hưởng rõ nhất. Mùa khô, đường đất đi được nhưng bụi; mùa mưa, đường đất trơn, có đoạn lầy, taluy dọc quốc lộ và đường xã có thể sạt. Sương sớm làm giảm tầm nhìn trên những đoạn đường đồi, nhất là giờ đưa con đi học. Người lái xe lâu năm ở đây quen bật đèn, giảm tốc mỗi sáng sương.
Về sức khoẻ, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm mùa khô dễ làm trẻ nhỏ, người già cảm lạnh; độ ẩm thấp làm khô da, khô môi, khô họng. Mùa mưa ẩm, nấm mốc trong nhà nhiều, muỗi tăng. Những vấn đề này không riêng Tà Đùng mà chung cho vùng cao nguyên; khi có dấu hiệu bệnh, nên gặp nhân viên y tế hoặc bác sĩ thay vì tự xử lý.
Với nhà cửa, mùa mưa đòi hỏi mái kín, rãnh thoát nước thông; mùa khô cần chú ý phòng cháy, giữ nước sinh hoạt. Các bài tiếp theo trong danh mục này đi vào từng chuyện: sương, lạnh, mưa giông, sạt lở, nắng hanh, nước hồ, cháy rừng và thời tiết thất thường.
Tìm số liệu khí tượng chính thức ở đâu
Nếu bạn cần số đo chính xác — lượng mưa năm, nhiệt độ trung bình, độ ẩm — cho công việc như thiết kế công trình, lập dự án nông nghiệp hay nghiên cứu, nên dùng số liệu của cơ quan khí tượng thủy văn. Hệ thống khí tượng thủy văn quốc gia, qua các đài khu vực và đài của tỉnh Lâm Đồng, phát hành bản tin dự báo, cảnh báo và có số liệu quan trắc tại các trạm trong vùng.
Niên giám thống kê của tỉnh (trước đây là Đắk Nông, nay là Lâm Đồng) cũng có bảng khí hậu theo trạm. Lưu ý trạm đo gần nhất có thể ở Gia Nghĩa hay một điểm khác, không phải tại Tà Đùng; khi dùng, ghi rõ trạm và năm.
Trang này không đưa số đo khi không có nguồn chắc cho riêng xã. Những mô tả ở đây dựa trên quy luật chung của khí hậu cao nguyên và kinh nghiệm sống phổ biến của người dân vùng hồ.
Mùa chuyển tiếp: những tuần khó đoán nhất
Giữa hai mùa có những tuần mà người dân gọi vui là "trời làm khó". Chuyển từ khô sang mưa, khoảng tháng 4, tháng 5, sáng nắng gắt, chiều có thể có giông dữ dội rồi lại nắng mấy ngày liền. Nhà vườn khó quyết định ngừng tưới hay chưa; người phơi nông sản phải canh trời từng giờ; công trình đang đổ bê tông phải che chắn sẵn.
Chuyển từ mưa sang khô, khoảng tháng 10, tháng 11, mưa thưa dần nhưng vẫn có những đợt mưa dầm cuối mùa kéo dài vài ngày, có khi do ảnh hưởng của bão, áp thấp ngoài biển Đông đi vào miền Trung. Đây là lúc cà phê bắt đầu chín, nên một đợt mưa muộn có thể làm khó cả mùa hái.
Kinh nghiệm chung của người vùng cao là trong những tuần chuyển mùa, đừng tin vào buổi sáng. Áo mưa luôn để trong cốp xe, bạt luôn để gần sân phơi, và lịch công việc ngoài trời nên có phương án dự phòng.
Gió ở Tà Đùng qua năm
Gió đổi hướng theo mùa đúng như tên gọi gió mùa. Mùa khô, gió đông bắc thổi đều, có những đợt mạnh, nhất là khoảng tháng 12 tới tháng 2; trên các đỉnh đồi trống và mặt hồ rộng, gió lùa lạnh, làm cảm giác rét hơn nhiệt độ thật. Gió khô cũng làm đất và lá cây mất nước nhanh, góp phần vào nguy cơ cháy.
Mùa mưa, gió tây nam mang hơi ẩm; gió thường không mạnh đều nhưng có những cơn giật trong giông, đặc biệt đầu mùa. Những cơn gió giật này là thủ phạm chính làm gãy cành, đổ trụ tiêu, tốc mái tôn. Trên mặt hồ, gió giật đột ngột tạo sóng, nguy hiểm cho thuyền nhỏ.
Người làm nhà ở đây thường chọn hướng tránh gió lùa mùa khô, buộc chắc mái tôn trước mùa giông, và trồng hàng cây chắn gió quanh vườn. Đây là những kinh nghiệm truyền miệng phổ biến ở cả vùng cao nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Tà Đùng có mấy mùa?
Hai mùa chính: mùa mưa khoảng từ tháng 5 tới tháng 10 và mùa khô khoảng từ tháng 11 tới tháng 4 năm sau, xen giữa là những tuần chuyển mùa. Mốc tháng thay đổi theo năm; có năm mưa sớm từ tháng 4, có năm tháng 11 còn mưa.
Tà Đùng có lạnh không?
Không lạnh như Đà Lạt nhưng mát hơn đồng bằng. Ban đêm và sáng sớm se lạnh, nhất là những tháng mùa khô cuối và đầu năm; thung suối và ven hồ có sương dày. Ban ngày mùa khô có thể nắng gắt dù đêm lạnh.
Tháng nào ở Tà Đùng mưa nhiều nhất?
Thường là các tháng giữa mùa mưa, khoảng tháng 7 tới tháng 9, khi mưa dầm kéo dài nhiều ngày. Đầu mùa mưa thì giông chiều nhiều, mưa to nhưng ngắn. Số liệu chính xác theo năm nên tra bản tin của cơ quan khí tượng thủy văn.
Vì sao Tà Đùng mùa khô khi miền Trung đang mưa?
Vì gió mùa đông bắc cuối năm đã trút hơi ẩm xuống sườn đông dãy Trường Sơn và duyên hải, khi sang cao nguyên thì khô. Ngược lại, giữa năm gió tây nam mang mưa vào Tây Nguyên trong khi miền Trung khô nóng.
Có số liệu nhiệt độ, lượng mưa riêng của xã Tà Đùng không?
Thường không có trạm đo đặt tại xã. Số liệu chính thức lấy từ các trạm khí tượng trong vùng, có trong niên giám thống kê của tỉnh và tài liệu của Đài khí tượng thủy văn khu vực. Khi dùng nên ghi rõ trạm và năm đo.
Khí hậu Tà Đùng có hợp với người lớn tuổi không?
Nhiều người thấy dễ chịu vì mát và không khí trong. Tuy vậy, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm mùa khô, độ ẩm cao mùa mưa và đường đồi dốc có thể ảnh hưởng tới người có bệnh nền. Người lớn tuổi nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi lên ở lâu.