Sạt lở ở xã Tà Đùng chủ yếu xảy ra trong và sau những đợt mưa dầm hay mưa lớn kéo dài, ở bốn kiểu chỗ: taluy dương và âm dọc quốc lộ 28, đường xã; sườn đồi dốc vừa bị san gạt, mất lớp cây phủ; nền nhà, nền đường đắp trên dốc; và bờ hồ đất mềm khi nước hồ lên xuống. Nguyên nhân chung là lớp đất đỏ bazan dày ngấm no nước, nặng lên và mất độ bám trên sườn dốc.
Không có danh sách điểm sạt cố định cho mọi năm, vì sạt lở phụ thuộc vào mưa và vào những thay đổi con người tạo ra trên sườn đồi. Bài này giải thích cơ chế, chỉ ra các kiểu chỗ dễ sạt, các dấu hiệu báo trước người dân tự quan sát được, và những việc nên làm theo khuyến cáo chung của công tác phòng chống thiên tai. Khi có cảnh báo cụ thể, hãy theo hướng dẫn của chính quyền xã và thôn.
Vì sao đất đỏ bazan dễ trượt khi mưa dầm
Đất đỏ bazan là thứ đất tốt cho cây nhưng có một điểm yếu với sườn dốc: lớp đất dày, tơi, hút nước nhiều. Khi khô, đất bám chặt và đứng vững cả ở taluy khá dốc. Khi mưa dầm nhiều ngày, nước ngấm sâu, lấp đầy các lỗ rỗng, làm khối đất nặng lên và giảm ma sát giữa các hạt đất, nhất là ở mặt tiếp giáp giữa lớp đất phong hoá và lớp đá cứng bên dưới.
Tới một lúc, trọng lượng khối đất trên sườn vượt quá sức bám, và khối đất trượt xuống — có khi chậm, từ từ qua nhiều ngày với những vết nứt; có khi đột ngột, ào xuống chỉ trong vài giây. Mưa lớn rơi trên nền đất đã no nước là điều kiện nguy hiểm nhất, nên sạt lở hay tập trung vào giữa và cuối mùa mưa hơn là đầu mùa.
Nước chảy ngầm trong sườn đồi cũng góp phần. Ở những chỗ có mạch nước rỉ ra chân đồi, đất luôn ẩm, mùa mưa càng nhão. Đây là lý do những sườn đồi có mạch nước hay sạt ở đúng chỗ đó qua nhiều năm, và người dân lâu năm thường nhớ những điểm như vậy.
Rễ cây và lớp phủ thực vật giúp giữ đất, làm chậm nước ngấm và chảy tràn. Sườn đồi còn rừng, còn cây che bóng, còn cỏ thì ổn định hơn sườn vừa phát quang. Vì vậy, nơi nào con người vừa can thiệp vào sườn dốc thì nơi đó cần được để ý nhiều nhất trong mùa mưa đầu tiên sau can thiệp.
Bốn kiểu chỗ dễ sạt ở Tà Đùng
Bảng gom các kiểu vị trí dễ sạt theo nguyên lý chung của vùng đồi bazan. Đây không phải danh sách điểm sạt; điểm cụ thể từng năm do chính quyền và cơ quan chuyên môn rà soát, cảnh báo.
| Kiểu chỗ | Vì sao dễ sạt | Ai hay gặp rủi ro |
|---|---|---|
| Taluy đường (quốc lộ 28, đường xã) | Sườn bị cắt dốc đứng khi mở đường, nước mưa chảy dọc mặt taluy | Người đi đường, nhà sát chân taluy |
| Sườn đồi vừa san gạt, phát quang | Mất lớp cây phủ, đất đắp chưa nén chặt, nước không thoát | Hộ làm vườn, nhà mới xây trên dốc |
| Nền nhà, nền đường đắp trên dốc | Đất đắp tơi, ngấm nước, thiếu tường chắn và rãnh thoát | Chủ nhà, hộ bên dưới nền đắp |
| Bờ hồ đất mềm | Nước hồ lên xuống làm bờ ngấm rồi khô liên tục, sóng xói chân bờ | Nhà, bến, vườn sát mép hồ |
Điểm chung: hầu hết các kiểu chỗ dễ sạt đều có dấu tay con người — cắt, đắp, phát quang. Điều đó cũng có nghĩa là phần lớn rủi ro có thể giảm nếu làm đúng cách từ đầu.
Taluy dọc quốc lộ 28 và đường xã
Quốc lộ 28 và các đường xã ở Tà Đùng chạy qua địa hình đồi, nên nhiều đoạn phải xẻ sườn đồi tạo taluy dương (vách đất phía trên đường) hoặc đắp nền tạo taluy âm (sườn đất phía dưới đường). Mùa mưa, taluy dương có thể sụt đất, đá xuống mặt đường; taluy âm có thể sụt làm hỏng nửa mặt đường, nguy hiểm cho xe đi sát mép.
Khi đi qua những đoạn có taluy cao, nhất là trong và sau mưa lớn, người đi đường nên chú ý đất đá lăn nhỏ trên mặt đường — dấu hiệu taluy đang hoạt động; không dừng đỗ sát chân taluy; không đi sát mép đường phía taluy âm. Gặp đoạn đã sạt chắn đường, không cố vượt qua khối đất mới sạt vì khối đất còn có thể trượt tiếp.
Việc gia cố, cảnh báo taluy là trách nhiệm của đơn vị quản lý đường. Người dân thấy vết nứt mới trên taluy, mặt đường lún nứt, cây trên taluy nghiêng nên báo cho chính quyền xã để chuyển tới đơn vị quản lý. Thông tin từ người địa phương thường là cảnh báo sớm nhất.
Sườn đồi san gạt và nền nhà trên dốc
Khi mở vườn mới, làm đường vào vườn hay san nền làm nhà trên dốc, người ta cắt sườn đồi và đắp đất. Đất đắp mới tơi, chưa nén chặt, dễ ngấm nước; vách cắt mới chưa có cây giữ. Nếu không làm rãnh thoát nước, nước mưa từ phía trên dồn xuống mặt nền, ngấm vào chân vách, và mùa mưa đầu tiên là thử thách lớn nhất.
Nguyên tắc chung khi làm trên dốc mà các kỹ sư xây dựng thường khuyến cáo: không cắt vách quá dốc, có rãnh đỉnh chặn nước phía trên, có rãnh thoát quanh nền, có tường chắn hoặc kè ở chỗ cần, trồng lại cỏ, cây trên mặt vách và mặt đắp càng sớm càng tốt. Công trình lớn cần khảo sát địa chất và thiết kế của người có chuyên môn, không làm theo cảm tính.
Khía cạnh kỹ thuật xây nhà trên đất dốc có các trang nhà đất trong hệ Tà Đùng viết kỹ hơn. Ở góc khí hậu, chỉ cần nhớ: mỗi mét đất bị cắt hay đắp là một chỗ mùa mưa sẽ kiểm tra.
Sạt bờ hồ khi nước lên xuống
Bờ hồ Đồng Nai 3 chịu một kiểu tác động riêng: mỗi năm nước dâng lên ngấm vào đất bờ trong mùa mưa, rồi rút xuống trong mùa khô, để lại lớp đất vừa no nước vừa mất chỗ tựa. Chu kỳ ngấm – khô này, cộng với sóng hồ đánh vào chân bờ, làm bờ đất mềm lở dần thành vách. Thời điểm nguy hiểm thường là khi nước đang rút nhanh sau thời gian dâng cao.
Nhà, bến thuyền, vườn sát mép hồ là những nơi chịu rủi ro này. Dấu hiệu dễ thấy là vết nứt chạy song song với mép nước trên mặt đất bờ, cây sát mép nghiêng ra phía hồ, chân bờ bị khoét hàm ếch. Thấy những dấu hiệu này, không nên đứng, đỗ xe hay chất đồ nặng gần mép.
Đây là một lý do quan trọng của hành lang bảo vệ hồ chứa: dải đất sát mép nước vốn không ổn định, không phải chỗ để xây dựng cố định.
Với người đi thuyền, bờ vách lở cũng là chỗ không nên neo đậu sát dưới chân: một mảng đất sụt xuống có thể làm lật thuyền nhỏ hay gây thương tích. Người đánh cá lâu năm thường chọn bến ở bờ thoải, có cây giữ đất, và dời bến theo mép nước mỗi mùa thay vì bám một chỗ cố định.
Dấu hiệu báo trước người dân tự quan sát được
Cơ quan phòng chống thiên tai thường phổ biến những dấu hiệu dưới đây. Thấy một trong số đó trong mùa mưa, nhất là khi đang mưa lớn kéo dài, cần báo ngay cho trưởng thôn, chính quyền xã và chuẩn bị rời đi.
- Vết nứt mới xuất hiện trên mặt đất, trên sân, trên tường nhà hoặc mặt đường, và vết nứt rộng dần.
- Cây cối, cột điện, hàng rào trên sườn đồi bị nghiêng bất thường theo cùng một hướng.
- Nước từ sườn đồi chảy ra đột ngột ở chỗ trước đây khô, hoặc nước suối đột nhiên đục ngầu, cuốn nhiều cây, đất.
- Nước giếng, mạch nước đổi màu hoặc mực nước thay đổi bất thường.
- Nghe tiếng động lạ từ sườn đồi như tiếng nứt, tiếng đất đá lăn, tiếng cây gãy.
- Cửa nhà bỗng khó đóng mở, khung cửa lệch, nền nhà lún nứt.
- Đất đá nhỏ lăn xuống liên tục từ taluy hay sườn đồi phía trên.
Khi dấu hiệu rõ, việc ưu tiên là đưa người, nhất là người già và trẻ nhỏ, ra khỏi vùng nguy hiểm, không cố quay lại lấy tài sản.
Việc nên làm trước, trong và sau mùa mưa
Trước mùa mưa: khơi thông rãnh thoát nước quanh nhà và vườn; kiểm tra vách đất phía sau và bên dưới nhà; trồng cỏ, cây trên mặt đất trống; biết nơi tạm trú an toàn của thôn; chuẩn bị đèn pin, áo mưa, giấy tờ quan trọng trong túi kín để mang đi khi cần. Gia đình ở chân taluy, sườn dốc nên bàn trước phương án di chuyển.
Trong mưa lớn kéo dài: theo dõi loa thôn, tin nhắn cảnh báo, bản tin thời tiết; tránh đi qua các đoạn taluy cao, ngầm tràn, ven suối; quan sát các dấu hiệu nêu trên; không ngủ ở phòng sát vách đất khi mưa lớn về đêm. Khi chính quyền yêu cầu sơ tán, đi ngay theo hướng dẫn.
Sau mưa: không vội quay lại nhà ở vùng vừa sạt hay có vết nứt khi chưa được kiểm tra; không đi vào khối đất mới sạt; báo cho chính quyền những điểm nứt, sạt mới để được xem xét. Theo quy định về phòng chống thiên tai, cảnh báo được phát theo các cấp độ rủi ro; nghe đúng cấp độ giúp biết mức hành động cần thiết.
Cộng đồng ứng phó: thôn, xã và lực lượng tại chỗ
Theo Luật Phòng, chống thiên tai, việc ứng phó ở cơ sở dựa trên phương châm bốn tại chỗ: chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện và vật tư tại chỗ, hậu cần tại chỗ. Ở một xã vùng cao như Tà Đùng, xa trung tâm tỉnh, điều này càng có ý nghĩa: khi đường bị sạt, người trong thôn, trong xã là những người tới hiện trường đầu tiên.
Mỗi thôn thường có trưởng thôn, đội xung kích hay tổ an ninh, các hội đoàn thể — là kênh truyền cảnh báo, vận động sơ tán, hỗ trợ dọn dẹp sau sạt lở. Người dân biết trước ai là đầu mối của thôn, biết điểm tập trung an toàn, sẽ phản ứng nhanh hơn khi có sự cố.
Người mới đến ở, kể cả người thuê nhà hay làm vườn theo mùa, nên chủ động làm quen với trưởng thôn và hàng xóm, để được nhắn khi có cảnh báo. Trong mùa mưa, một tin nhắn sớm của hàng xóm về con đường vừa nứt có thể giá trị hơn mọi bản tin.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tà Đùng sạt lở hay xảy ra vào tháng nào?
Thường vào giữa và cuối mùa mưa, khoảng tháng 7 tới tháng 10, khi đất đã ngấm no nước sau nhiều ngày mưa dầm, hoặc khi có mưa lớn kéo dài do bão, áp thấp. Đầu mùa mưa ít sạt hơn vì đất còn khô.
Vì sao đất đỏ bazan dễ sạt khi mưa?
Đất bazan dày, tơi, hút nhiều nước. Khi ngấm no nước, khối đất nặng lên và giảm độ bám, nhất là ở mặt tiếp giáp với lớp đá bên dưới, nên trên sườn dốc dễ trượt. Mất lớp cây phủ làm nguy cơ tăng thêm.
Dấu hiệu nào cho thấy sắp sạt lở?
Vết nứt mới trên đất, tường, mặt đường rộng dần; cây, cột điện nghiêng; nước đột ngột chảy ra từ sườn đồi hay suối đục ngầu; tiếng nứt, tiếng đất đá lăn; cửa nhà khó đóng mở. Thấy dấu hiệu thì báo thôn, xã và chuẩn bị rời đi.
Nhà ở sát chân taluy cần làm gì mùa mưa?
Khơi thông rãnh thoát nước, theo dõi vết nứt và đất đá lăn từ taluy, không ngủ ở phòng sát vách đất khi mưa lớn về đêm, bàn trước phương án di chuyển và nơi tạm trú. Khi chính quyền yêu cầu sơ tán, đi ngay.
Bờ hồ Tà Đùng có bị sạt không?
Có. Nước hồ lên xuống mỗi năm làm bờ đất ngấm rồi khô, sóng xói chân bờ, khiến bờ mềm lở dần, nhất là khi nước rút nhanh. Không nên đứng, đỗ xe, chất đồ nặng sát mép bờ có vết nứt hay bị khoét chân.
Gặp đoạn đường vừa sạt đất thì nên làm gì?
Không cố vượt qua khối đất mới sạt vì nó có thể trượt tiếp. Dừng ở khoảng cách an toàn, quay lại hoặc chờ lực lượng chức năng xử lý, báo cho chính quyền xã. Không dừng đỗ sát chân taluy cao trong và sau mưa lớn.