Sương sớm ở vùng hồ Tà Đùng: dày khi nào, tan lúc mấy giờ và chuyện đi làm, đi học

Sương sớm ở vùng hồ Tà Đùng dày nhất vào những sáng sau một đêm trời quang, lặng gió, không khí ẩm — điều kiện hay gặp nhất ở cuối mùa mưa và đầu, giữa mùa khô, khoảng tháng 10 tới tháng 2. Sương thường hình thành từ nửa đêm về sáng, dày nhất quanh lúc bình minh, rồi tan dần khi nắng làm ấm mặt đất, thường khoảng 7 tới 9 giờ sáng. Thung suối và mặt hồ tan muộn nhất, lưng đồi tan sớm nhất.

Với khách đến chơi, sương là cảnh đẹp. Với người dân, sương là một phần của buổi sáng: lái xe chở con đi học trong tầm nhìn vài chục mét, chờ sương tan mới trải cà phê ra phơi, mặc thêm áo cho trẻ nhỏ. Bài này giải thích sương hình thành thế nào ở vùng hồ, giờ giấc theo lệ chung, và những điều cần để ý trong sinh hoạt.

Sương hình thành thế nào ở vùng hồ

Loại sương phổ biến nhất ở Tà Đùng là sương bức xạ. Ban đêm trời quang, mặt đất mất nhiệt nhanh lên bầu trời, lớp không khí sát mặt đất lạnh đi. Khi không khí lạnh tới mức không giữ nổi hết hơi nước, hơi nước ngưng tụ thành những hạt rất nhỏ lơ lửng — đó là sương mù. Gió nhẹ hoặc lặng giúp lớp không khí lạnh nằm yên, sương càng dày.

Mặt hồ góp thêm hơi ẩm. Ban đêm, nước hồ còn ấm hơn không khí phía trên, hơi nước bốc lên rồi gặp lớp khí lạnh, ngưng tụ thành những làn sương bốc như khói trên mặt nước. Kết hợp với sương bức xạ trên đất liền, vùng hồ có những buổi sáng sương phủ kín, chỉ những đỉnh đồi cao nhô lên.

Địa hình làm phần còn lại: không khí lạnh nặng hơn nên trôi xuống chỗ trũng, tích tụ ở thung suối và lòng hồ. Vì vậy ở Tà Đùng, người ở lưng đồi có khi thấy nắng sớm trong khi người ở thung bên dưới vẫn chìm trong sương.

Sương theo mùa ở Tà Đùng

Mô tả theo quy luật chung của sương bức xạ ở vùng cao nguyên có hồ lớn. Mức độ thực tế từng ngày phụ thuộc mây, gió và độ ẩm đêm trước.

Sương giữa mùa mưa khác sương mùa khô: nó là mây thấp và mưa phùn bám đồi, có thể kéo dài cả ngày, không tan nhanh khi nắng lên vì thường không có nắng.

Mấy giờ sương tan

Theo lệ chung ở vùng cao nguyên, sương bức xạ bắt đầu mỏng đi khi mặt trời lên đủ cao để làm ấm mặt đất, thường sau bình minh một tới hai giờ. Ở Tà Đùng, mặt trời mọc khoảng 5 giờ rưỡi tới hơn 6 giờ tùy mùa; sương ở lưng đồi thường tan khoảng 7 tới 8 giờ, ở thung suối và mặt hồ có thể kéo tới 8, 9 giờ, những sáng sương dày đặc có khi muộn hơn.

Sương tan theo kiểu từ trên xuống và từ ngoài vào: đỉnh đồi lộ trước, rồi lưng đồi, cuối cùng là thung và mặt hồ. Có lúc sương bị gió đẩy dồn thành từng dải trôi qua đường. Một ngày có gió nhẹ đầu buổi sáng thì sương tan nhanh hơn; trời nhiều mây che nắng thì sương tan chậm.

Với người phơi nông sản, mốc quan trọng là khi sương tan hẳn và mặt sân khô. Trải cà phê, tiêu ra quá sớm khi sân còn đọng sương làm hạt hút ẩm, phơi lâu hơn. Đây là lý do sân phơi ở vùng này thường bắt đầu nhộn nhịp từ giữa buổi sáng.

Đi làm, đi học trong sương

Giờ học sinh tới trường và người dân ra vườn trùng với giờ sương dày nhất. Trên đường đồi quanh co, tầm nhìn có thể chỉ còn vài chục mét, mặt đường ẩm trơn. Những đoạn qua thung suối, ven hồ là nơi sương dày nhất và thường cũng là đoạn có dốc, có cua.

Nguyên tắc chung khi đi xe trong sương: bật đèn chiếu gần (không bật đèn pha vì ánh sáng phản lại từ sương làm chói), giảm tốc, giữ khoảng cách xa hơn bình thường, không vượt, bấm còi nhẹ ở khúc cua khuất. Người đi bộ và trẻ em nên mặc áo sáng màu, đi sát lề. Xe chở nông sản cồng kềnh nên chờ sương bớt mới ra đường lớn nếu không gấp.

Xe khách, xe tải đường dài chạy quốc lộ 28 lúc sáng sớm cũng gặp sương ở những đoạn qua vùng hồ. Với tài xế lạ đường, sương dày trên khúc cua đồi là tình huống khó; người dân ven đường nên chú ý khi dắt xe ra quốc lộ hay cho trẻ đứng chờ xe đưa đón ở lề đường giờ này. Đứng chờ ở chỗ có mái che, lùi sâu vào trong lề là thói quen đáng giữ.

Nhiều gia đình ở các thôn xa trường đưa con đi sớm hơn để không phải chạy vội trong sương. Một số trường và thôn nhắc nhở phụ huynh vào mùa sương dày; đây là việc nhỏ nhưng giảm đáng kể nguy cơ va chạm trên đường đồi.

Sương và sức khoẻ, nhà cửa

Sương mang theo không khí lạnh và ẩm. Trẻ nhỏ, người già ra ngoài sớm nên mặc ấm, đội mũ, che cổ; người có bệnh hô hấp mạn tính dễ thấy khó chịu hơn trong những buổi sáng sương dày lạnh. Khi có triệu chứng kéo dài như ho, khò khè, sốt, nên gặp nhân viên y tế hoặc bác sĩ.

Với nhà cửa, sương đêm làm tường, đồ gỗ, quần áo phơi ngoài trời ẩm lại. Thói quen của người vùng cao là thu quần áo trước khi trời tối, đóng cửa sổ phía hướng thung suối về đêm, phơi lại chăn mền những ngày nắng. Nhà sát hồ hay sát thung sẽ ẩm hơn nhà trên lưng đồi.

Sương cũng có mặt tốt: nó giữ ẩm cho đất và cây trong những tuần đầu mùa khô, giảm bớt nhu cầu tưới. Người làm vườn lâu năm nói sương dày là dấu hiệu đêm lạnh, ngày nắng — thời tiết thuận cho phơi cà phê.

Sương trên hồ và người đi thuyền

Trên mặt hồ, sương có thể dày tới mức không thấy bờ bên kia, thậm chí không thấy đảo gần. Người đánh cá, người chở thuyền quen đường vẫn đi được nhờ thuộc vị trí đảo, mũi đất và nghe tiếng máy của thuyền khác. Với người không quen, đi thuyền trong sương dày là nguy hiểm: dễ lạc, dễ va vào cây chết, lồng cá hay thuyền khác.

Lời khuyên chung của người ven hồ là chờ sương tan mới ra giữa hồ nếu không có việc gấp, đi chậm, bật đèn và có còi hoặc tiếng máy để thuyền khác nhận biết, luôn mặc áo phao. Những quy định về an toàn phương tiện thủy nội địa áp dụng cho cả những chuyến đò ngắn.

Ở góc cảnh quan, sương trên hồ là thứ mà nhiều người lên Tà Đùng để thấy; các trang Tà Đùng về cảnh hồ và nơi ở có bài riêng về chuyện ngắm sương, săn mây. Ở đây chỉ nói chuyện sương trong đời sống thường ngày.

Những sáng không có sương báo hiệu gì

Người vùng cao đọc trời cả qua những sáng không có sương. Giữa mùa khô mà sáng ra trời trong, không sương, thường là do đêm có gió hoặc nhiều mây; đêm nhiều mây thì mặt đất ít mất nhiệt, ít sương, và ngày hôm sau có khi âm u. Kinh nghiệm dân gian ở nhiều vùng cao cho rằng sáng sương dày thì trưa nắng, sáng không sương mà trời oi thì dễ có mưa.

Những câu kinh nghiệm này đúng ở mức xu hướng, không phải lúc nào cũng đúng. Với việc quan trọng như phơi nông sản số lượng lớn hay đi xa, kết hợp nhìn trời với bản tin dự báo là cách an toàn nhất.

Ở chiều ngược lại, giữa mùa mưa mà buổi chiều sương mù kéo xuống thấp, phủ kín đồi, thường là dấu hiệu mây thấp và mưa phùn sẽ kéo dài tới đêm. Đường đồi lúc đó vừa trơn vừa mù, nên hạn chế đi lại sau khi trời tối.

Sương muối có xuất hiện ở Tà Đùng không

Sương muối là hiện tượng hơi nước đóng thành tinh thể băng trên lá cây, mặt cỏ khi nhiệt độ sát mặt đất xuống quanh mức đóng băng. Ở Việt Nam, sương muối thường gặp ở vùng núi phía Bắc và một số thung lũng cao ở Lâm Đồng cũ như vùng quanh Đà Lạt, Đơn Dương vào những đêm lạnh nhất.

Ở độ cao của vùng hồ Tà Đùng, nhiệt độ đêm thông thường không xuống thấp tới mức đó, nên sương muối là hiện tượng hiếm, nếu có thì chỉ ở những thung trũng khuất gió trong đợt lạnh bất thường. Phần lớn "sương" mà người dân nhắc tới ở đây là sương mù và sương đọng thành giọt trên lá, không phải sương muối.

Dù hiếm, nhà vườn trồng rau hay cây con ở chỗ trũng vẫn nên để ý những đêm trời quang, lặng gió, lạnh bất thường giữa mùa khô. Khi bản tin có cảnh báo rét đậm ở Tây Nguyên, đó là lúc cần che phủ cây non.

Độ ẩm buổi sáng và chuyện bảo quản

Sương sớm kéo theo độ ẩm không khí rất cao trong vài giờ đầu ngày, rồi giảm mạnh khi nắng lên. Biên độ ẩm lớn trong ngày này ảnh hưởng tới nhiều thứ: nông sản đã phơi khô để trong kho hở dễ hút ẩm trở lại, máy móc để ngoài trời đọng nước, giấy tờ, sổ sách trong nhà gỗ dễ ẩm.

Người dân thường cất cà phê nhân, tiêu khô trong bao kín, kê cao khỏi nền, để nơi thoáng nhưng không hở trực tiếp ra hướng thung suối. Giấy tờ quan trọng nên để trong túi nhựa kín hoặc hộp có nắp. Xe máy để ngoài trời qua đêm sương nên lau khô yên, kiểm tra phanh trước khi chạy dốc.

Những chuyện nhỏ này người ở lâu đã quen; với người mới lên sống, biết trước giúp tránh những hỏng hóc không đáng có trong mùa sương đầu tiên.

Câu hỏi thường gặp

Sương ở Tà Đùng nhiều nhất vào tháng nào?

Thường nhiều và dày nhất khoảng cuối mùa mưa tới giữa mùa khô, tức khoảng tháng 10 tới tháng 2, khi đêm trời quang, lạnh, lặng gió và không khí còn ẩm. Cuối mùa khô không khí khô hơn nên sương ít và mỏng dần.

Sương ở Tà Đùng tan lúc mấy giờ?

Theo lệ chung, sương ở lưng đồi tan khoảng 7 tới 8 giờ sáng, ở thung suối và mặt hồ có thể kéo tới 8, 9 giờ. Những sáng sương đặc hoặc trời nhiều mây, sương tan muộn hơn. Đỉnh đồi lộ trước, thung và hồ lộ sau cùng.

Vì sao thung suối ở Tà Đùng nhiều sương hơn đỉnh đồi?

Vì không khí lạnh nặng hơn nên ban đêm trôi xuống tích tụ ở chỗ trũng. Thung suối và lòng hồ vừa lạnh hơn vừa ẩm hơn, nên sương hình thành dày và tan muộn hơn so với lưng đồi và đỉnh đồi.

Lái xe trong sương ở đường đồi Tà Đùng cần chú ý gì?

Bật đèn chiếu gần, không bật đèn pha vì chói ngược, giảm tốc, giữ khoảng cách xa, không vượt, bấm còi nhẹ ở khúc cua khuất. Chú ý các đoạn qua thung suối và ven hồ vì sương dày nhất và mặt đường hay trơn.

Sương sớm có ảnh hưởng sức khoẻ không?

Sương lạnh và ẩm có thể làm trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hô hấp khó chịu hơn. Nên mặc ấm, che cổ khi ra ngoài sớm. Khi có triệu chứng kéo dài như ho, khò khè, sốt, nên gặp nhân viên y tế hoặc bác sĩ.

Vì sao không nên phơi cà phê khi còn sương?

Sân và không khí còn ẩm làm hạt hút thêm nước, phơi lâu khô hơn, dễ mốc. Người dân thường chờ sương tan hẳn, mặt sân khô ráo vào giữa buổi sáng mới trải nông sản ra phơi, và thu gom trước khi sương đêm xuống.