Người dân Tà Đùng, như nhiều vùng Tây Nguyên, nhận thấy thời tiết những năm gần đây khó đoán hơn: có năm mưa trái mùa giữa mùa khô, có năm mùa mưa tới muộn, có năm nắng hạn kéo dài làm thiếu nước nghiêm trọng, có năm mưa lớn dồn dập cuối mùa. Những biến động này một phần gắn với các hiện tượng như El Niño, La Niña và xu hướng biến đổi khí hậu chung. Cách ứng phó tốt nhất ở cấp gia đình là theo dõi dự báo chính thức và hiểu đúng các cấp cảnh báo thiên tai.
Bài này không đưa con số đo đạc cho riêng xã, mà giải thích các kiểu thời tiết thất thường thường gặp ở cao nguyên, nguồn dự báo nên theo dõi và cách đọc cấp độ rủi ro thiên tai theo quy định hiện hành. Những đánh giá về xu hướng dài hạn nên tham khảo báo cáo của cơ quan khí tượng và môi trường.
Những kiểu thất thường người dân hay kể
Mưa trái mùa giữa mùa khô là chuyện được nhắc nhiều nhất. Một trận mưa lớn vào tháng 12, tháng 1 khi cà phê đang phơi, hay khi nụ hoa chưa đủ già, có thể làm hỏng nông sản và làm hoa nở lệch. Ngược lại, có năm cả mùa khô gần như không có hạt mưa nào, kéo dài tới tận tháng 5.
Mùa mưa tới muộn là kiểu thứ hai: đáng lẽ tháng 4, tháng 5 đã có giông đầu mùa, nhưng trời vẫn nắng hạn tới tháng 6. Nhà vườn phải tưới thêm nhiều đợt, giếng cạn, suối khô, hồ xuống thấp. Kiểu thứ ba là mưa lớn dồn dập trong thời gian ngắn, nhất là cuối mùa mưa, làm sạt lở, lũ quét, ngập cục bộ.
Nắng nóng cũng có xu hướng gay gắt hơn trong cảm nhận của người dân vào cuối mùa khô. Những ngày giữa trưa oi bức hơn, đêm cũng ít mát hơn. Những cảm nhận này cần được đối chiếu với số liệu của cơ quan khí tượng, nhưng chúng phản ánh những gì người sống ở đây đang trải qua.
El Niño, La Niña và mùa khô Tây Nguyên
El Niño và La Niña là những dao động khí hậu ở Thái Bình Dương, ảnh hưởng tới thời tiết nhiều nơi trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Theo các bản tin của cơ quan khí tượng, những năm có El Niño thường đi kèm lượng mưa ít hơn bình thường và mùa khô gay gắt hơn ở Tây Nguyên và Nam Bộ; những năm La Niña thường mưa nhiều hơn, mùa mưa có thể kéo dài.
Cơ quan khí tượng theo dõi và thông báo khả năng xuất hiện El Niño, La Niña trước nhiều tháng. Đây là thông tin rất có ích cho nhà vườn ở Tà Đùng: biết trước mùa khô tới có nguy cơ hạn gay gắt, có thể chuẩn bị nước, ao trữ, điều chỉnh lịch tưới; biết trước mùa mưa nhiều, có thể khơi rãnh, gia cố taluy, chuẩn bị sân phơi có mái.
Không phải năm nào có El Niño cũng hạn nặng ở mọi nơi, và không phải năm nào hạn cũng do El Niño. Dự báo mùa là xu hướng, không phải lời hứa; nhưng xu hướng đúng giúp chuẩn bị tốt hơn nhiều so với không biết gì.
Nên theo dõi dự báo ở đâu
Nguồn dự báo chính thức là hệ thống khí tượng thủy văn quốc gia, trong đó các đài khí tượng thủy văn khu vực và đài của tỉnh Lâm Đồng phát bản tin cho khu vực. Bản tin được phát trên đài truyền hình, đài phát thanh, trang thông tin và ứng dụng của ngành khí tượng. Bản tin dự báo cho vùng, không cho riêng thôn, nhưng là căn cứ đáng tin nhất.
Các ứng dụng thời tiết trên điện thoại tiện xem nhanh, nhưng nhiều ứng dụng dùng mô hình toàn cầu, độ chính xác ở vùng đồi núi có thể hạn chế, nhất là với giông cục bộ. Nên dùng chúng kết hợp với bản tin chính thức, và tin vào bản tin khi có cảnh báo thiên tai.
Ở thôn, loa truyền thanh, nhóm tin nhắn của thôn, thông báo của trưởng thôn là kênh chuyển cảnh báo tới từng nhà. Mạng di động cũng gửi tin nhắn cảnh báo thiên tai tới thuê bao trong vùng khi có tình huống nguy hiểm. Đừng bỏ qua những tin nhắn đó.
Cấp độ rủi ro thiên tai — hiểu cho đúng
Theo quy định hiện hành về dự báo, cảnh báo và cấp độ rủi ro thiên tai, rủi ro được chia thành năm cấp, cấp càng cao càng nguy hiểm. Bảng dưới tóm ý nghĩa chung; nội dung chi tiết cho từng loại thiên tai (mưa lớn, lũ quét, sạt lở, nắng nóng, hạn hán…) có trong văn bản quy định.
| Cấp độ | Mức rủi ro | Gợi ý hành động của gia đình |
|---|---|---|
| Cấp 1 | Nhỏ | Theo dõi bản tin, chuẩn bị đồ dùng cơ bản |
| Cấp 2 | Trung bình | Kiểm tra nhà cửa, rãnh thoát nước, hạn chế đi lại vùng nguy cơ |
| Cấp 3 | Lớn | Sẵn sàng di chuyển nếu ở vùng nguy cơ sạt lở, lũ quét; nghe hướng dẫn của xã |
| Cấp 4 | Rất lớn | Di chuyển theo yêu cầu của chính quyền; không ở lại nhà ven taluy, ven suối |
| Cấp 5 | Thảm họa | Tuân thủ tuyệt đối chỉ đạo sơ tán, cứu hộ của chính quyền |
Cột hành động là gợi ý chung để dễ hiểu; khi có cảnh báo thật, làm theo hướng dẫn cụ thể của chính quyền xã và lực lượng chức năng.
Hạn kéo dài: dấu hiệu sớm và việc của cộng đồng
Hạn hán không đến đột ngột như giông; nó tích dần qua nhiều tuần. Những dấu hiệu sớm mà người dân vùng cao nguyên hay nhận ra: mùa mưa năm trước kết thúc sớm và ít mưa, suối nhỏ cạn sớm hơn mọi năm, mực nước giếng hạ nhanh ngay từ giữa mùa khô, mặt hồ lùi xa sớm. Khi thấy những dấu hiệu này cùng lúc, nên chuẩn bị cho một mùa khô khó.
Ở cấp thôn, xã, ứng phó hạn thường gồm: thống kê hộ thiếu nước, sắp xếp lịch lấy nước từ nguồn chung, ưu tiên nước sinh hoạt trước nước tưới, hỗ trợ chở nước cho hộ khó khăn, và phối hợp với đơn vị quản lý công trình thủy lợi, hồ chứa nếu có nguồn cấp. Hạn hán cũng nằm trong danh mục thiên tai có cấp độ rủi ro riêng.
Chia sẻ nước giữa các hộ là chuyện nhạy cảm trong năm hạn. Những quy ước của thôn về giờ bơm, về lấy nước suối chung, được thoả thuận sớm từ đầu mùa khô, giúp giảm va chạm giữa láng giềng khi nước đã thật sự thiếu.
Nhà vườn thích ứng thế nào
Người làm vườn ở Tà Đùng, như nhiều nơi trên Tây Nguyên, đã và đang thay đổi cách làm để thích ứng với thời tiết khó đoán. Có hộ đào ao trữ nước, làm bể chứa, dùng tưới tiết kiệm để qua mùa khô kéo dài. Có hộ giữ hoặc trồng thêm cây che bóng trong vườn cà phê để giảm nắng nóng, giữ ẩm đất. Một số hộ đa dạng cây trồng để không phụ thuộc vào một mùa vụ.
Về thu hoạch, sân phơi có mái che, nhà phơi bằng nhựa trong, máy sấy ở các cơ sở thu mua giúp giảm thiệt hại khi gặp mưa trái mùa. Những thay đổi này cần vốn; các chương trình hỗ trợ nông nghiệp, tín dụng ưu đãi, khuyến nông là kênh nên tìm hiểu.
Danh mục nông nghiệp và sinh kế của trang có bài về chuyển đổi cây trồng và nước tưới. Ở góc khí hậu, chỉ nhấn rằng: nhà vườn nào theo dõi dự báo mùa và chuẩn bị nước sớm thường qua những năm thất thường ít thiệt hại hơn.
Gia đình chuẩn bị gì cho một năm khó đoán
Một bộ chuẩn bị đơn giản cho gia đình ở vùng đồi: đèn pin, pin dự phòng, sạc dự phòng; áo mưa; túi kín đựng giấy tờ quan trọng; một ít nước sạch, lương thực khô; thuốc men cơ bản cho người già, trẻ nhỏ; số điện thoại của trưởng thôn, hàng xóm, trạm y tế. Bộ này dùng được cho cả mùa giông, mưa lớn lẫn những ngày mất điện.
Với nhà ở gần taluy, sườn dốc, ven suối, ven hồ: biết điểm tập trung an toàn của thôn, biết đường đi tới đó, bàn trước trong gia đình ai đưa người già, trẻ nhỏ đi trước. Những thứ này không cần dùng tới thường xuyên, nhưng khi cần thì không có thời gian để nghĩ.
Với nhà có người làm vườn xa nhà: thống nhất giờ về khi trời có giông, tránh ở lại vườn trên đồi trống khi có sấm, không qua suối khi nước lên. Một quy ước nhỏ trong gia đình giúp mọi người yên tâm hơn trong những ngày thời tiết xấu.
Ghi lại thời tiết của chính mình
Không có trạm khí tượng ở từng thôn, nhưng mỗi nhà vườn có thể là một trạm quan sát nhỏ. Nhiều người làm vườn lâu năm ở Tây Nguyên có thói quen ghi lại ngày mưa đầu mùa, ngày cà phê nở hoa, ngày bắt đầu hái, những trận mưa trái mùa, những đợt hạn. Sau vài năm, cuốn sổ ấy cho thấy xu hướng rõ hơn mọi lời kể.
Một chiếc ống đo mưa đơn giản đặt ở chỗ trống, ghi lượng mưa mỗi ngày, là cách một số nhà vườn, hợp tác xã ở Tây Nguyên đã làm. Số liệu tự ghi không thay được số liệu chính thức, nhưng hữu ích cho chính nhà vườn khi lên kế hoạch tưới, bón phân, và khi trao đổi với cán bộ khuyến nông.
Với trang thông tin này, những ghi chép như vậy của người dân địa phương cũng là nguồn quý để mô tả đúng hơn khí hậu của vùng đất qua từng năm.
Nhìn xa hơn: rừng, hồ và khí hậu cục bộ
Thời tiết thất thường có nguyên nhân ở quy mô lớn, nhưng cách vùng đất chịu đựng nó phụ thuộc nhiều vào những gì ở quy mô nhỏ. Rừng đầu nguồn còn tốt thì suối mùa khô còn nước, mưa lớn bớt gây lũ quét; sườn đồi có cây phủ thì ít sạt lở; vườn có cây che bóng thì đỡ nắng nóng. Những thứ này người dân Tà Đùng có thể tác động được.
Mặt hồ lớn cũng điều hoà phần nào khí hậu quanh bờ, giữ độ ẩm, làm dịu nắng nóng. Giữ hồ sạch, giữ rừng quanh hồ là giữ luôn cái lợi ấy. Ngược lại, khi đồi quanh hồ bị phát trắng, đất trống lộ ra, bùn đất trôi xuống làm hồ bồi lắng nhanh hơn, và khả năng điều hoà ấy giảm theo thời gian.
Biến đổi khí hậu là câu chuyện dài, nhưng ở cấp một xã, câu trả lời thực tế nhất vẫn là: theo dõi dự báo, chuẩn bị nước, giữ rừng, giữ đất, và giúp nhau khi có thiên tai.
Câu hỏi thường gặp
Mưa trái mùa ở Tà Đùng ảnh hưởng gì?
Mưa lớn giữa mùa khô có thể làm hỏng cà phê, tiêu đang phơi, làm hoa cà phê nở lệch khi nụ chưa đủ già, gây khó cho thu hoạch. Nhà vườn thường chuẩn bị bạt, sân phơi có mái và theo dõi dự báo để giảm thiệt hại.
El Niño ảnh hưởng tới Tà Đùng thế nào?
Theo các bản tin khí tượng, những năm có El Niño thường mưa ít hơn bình thường và mùa khô gay gắt hơn ở Tây Nguyên, dễ thiếu nước tưới và nước sinh hoạt. Những năm La Niña thường mưa nhiều hơn. Đây là xu hướng, không phải năm nào cũng giống nhau.
Xem dự báo thời tiết cho Tà Đùng ở đâu chính xác?
Bản tin của hệ thống khí tượng thủy văn quốc gia, qua các đài khí tượng thủy văn khu vực và đài của tỉnh Lâm Đồng, là nguồn đáng tin nhất. Ứng dụng điện thoại tiện xem nhanh nhưng kém chính xác với giông cục bộ vùng đồi.
Cấp độ rủi ro thiên tai có mấy cấp?
Năm cấp, từ cấp 1 rủi ro nhỏ tới cấp 5 thảm họa. Mỗi loại thiên tai như mưa lớn, lũ quét, sạt lở, nắng nóng, hạn hán có tiêu chí riêng. Khi có cảnh báo, làm theo hướng dẫn cụ thể của chính quyền xã.
Gia đình ở vùng đồi nên chuẩn bị gì cho mùa thiên tai?
Đèn pin, sạc dự phòng, áo mưa, túi kín đựng giấy tờ, nước sạch, lương thực khô, thuốc men cơ bản, số điện thoại trưởng thôn và trạm y tế. Nhà gần taluy, ven suối nên biết điểm tập trung an toàn và đường đi tới đó.
Có nên tự ghi lại lượng mưa ở vườn không?
Nên, nếu làm vườn. Một ống đo mưa đơn giản và cuốn sổ ghi ngày mưa, ngày cà phê nở hoa, ngày hái giúp thấy xu hướng qua nhiều năm và lên kế hoạch tưới, bón tốt hơn. Số liệu tự ghi không thay số liệu chính thức nhưng rất hữu ích.