Trên hồ thủy điện Đồng Nai 3 ở xã Tà Đùng, thuyền là phương tiện làm ăn và đi lại của một số hộ ven hồ: ra lồng cá, đánh bắt, chở nông sản từ các mũi đất ít đường bộ, đi tắt giữa các bờ. Đây không phải mạng lưới đò công cộng có lịch cố định; phần lớn là thuyền gia đình, đi theo nhu cầu, phụ thuộc mực nước và thời tiết.
Bài này mô tả đường nước trong đời sống người dân ven hồ: dùng thuyền vào việc gì, hồ thay đổi theo mùa ra sao, và những quy định cơ bản về an toàn giao thông đường thủy nội địa. Dịch vụ thuyền cho khách du lịch ngắm hồ thuộc các trang Tà Đùng khác; ở đây giữ góc người dân.
Vì sao người ven hồ cần thuyền
Lòng hồ Đồng Nai 3 hình thành khi đập thủy điện chặn dòng sông Đồng Nai, nước dâng ngập thung lũng và chân đồi. Những đỉnh đồi cao hơn mực nước thành đảo, những sống đồi thành bán đảo, và mặt hồ có hình nhiều nhánh ăn sâu vào đất liền.
Với một số thôn ven hồ, đường bộ tới một mũi đất hoặc một bờ đối diện phải vòng qua đầu các nhánh hồ, rất xa. Thuyền đi thẳng qua mặt nước, chỉ mất một phần thời gian. Có những mảnh vườn, nương rẫy trên bán đảo mà lối vào thuận nhất là bằng thuyền, nhất là mùa mưa khi đường đất lầy.
Thuyền còn là công cụ làm ăn: ra chăm lồng cá, kéo lưới, thả câu, chở cá về bến. Với các hộ có sinh kế gắn với mặt hồ, chiếc thuyền quan trọng không kém chiếc xe máy.
Vì vậy trên mặt hồ Tà Đùng, người ta có thể thấy đủ loại: thuyền gỗ nhỏ gắn máy, thuyền tôn, thuyền composite, bè nổi phục vụ lồng cá. Mỗi loại có công dụng và giới hạn riêng về sức chở, độ ổn định khi có gió.
Hồ thay đổi theo mùa: người đi thuyền để ý gì
Mực nước hồ thủy điện không cố định mà lên xuống theo mùa mưa và theo vận hành của nhà máy. Bảng dưới đây mô tả theo nguyên lý chung của hồ chứa vùng cao nguyên:
| Thời kỳ (theo lệ chung) | Mặt hồ thường thế nào | Người đi thuyền chú ý |
|---|---|---|
| Cuối mùa mưa, đầu mùa khô | Nước thường cao, mặt hồ rộng nhất | Gốc cây, bụi rậm ngập nông dưới mặt nước; bến cũ có thể chìm |
| Giữa và cuối mùa khô | Nước rút dần, lộ bãi bồi, gò đất, gốc cây cũ | Luồng đi hẹp lại; bến phải dời xuống thấp; dễ mắc cạn |
| Đầu mùa mưa | Nước bắt đầu lên; có thể có rác, cành trôi | Vật trôi nổi va vào thân, chân vịt; giông chiều |
| Những ngày gió lớn | Mặt hồ rộng nổi sóng dù trời không mưa | Hoãn chuyến, nhất là thuyền nhỏ chở nặng |
Thời điểm cụ thể mỗi năm khác nhau tuỳ lượng mưa và lịch vận hành hồ chứa. Người đi thuyền lâu năm thường đọc mặt nước mỗi sáng thay vì dựa vào lịch.
Gió, sương và giông: rủi ro thật của mặt hồ rộng
Mặt hồ yên ả vào sáng sớm có thể đổi tính rất nhanh. Gió thổi qua mặt nước rộng, không có gì cản, tạo sóng đủ làm thuyền nhỏ chòng chành, nước tạt vào khoang. Vào mùa mưa, giông chiều đến nhanh kèm gió giật và mưa nặng hạt, tầm nhìn giảm còn vài chục mét.
Sương sớm là một rủi ro khác. Theo lệ chung của vùng hồ cao nguyên, những sáng trời quang sau đêm lạnh hay có sương phủ mặt nước, tan dần khi nắng lên. Trong sương, rất khó định hướng giữa các đảo trông na ná nhau, và khó thấy thuyền khác.
Kinh nghiệm của người dân ven hồ: ra hồ sớm khi trời trong và lặng, về trước khi giông chiều; thấy mây đen kéo tới hoặc gió nổi thì vào bờ gần nhất chờ, không cố về bến. Không ra hồ khi sương còn dày, hoặc nếu bắt buộc thì đi chậm, sát bờ, có đèn và còi.
Quy định cơ bản về an toàn đường thủy nội địa
Phương tiện phải đủ điều kiện. Luật Giao thông đường thủy nội địa quy định phương tiện tham gia giao thông phải đảm bảo an toàn kỹ thuật và, tuỳ loại và kích cỡ, phải đăng ký, đăng kiểm. Phương tiện thô sơ nhỏ có quy định riêng. Chủ thuyền nên hỏi cơ quan chức năng xem thuyền của mình thuộc loại nào và cần giấy tờ gì.
Người lái phải có chuyên môn phù hợp. Tuỳ loại phương tiện và công suất máy, người điều khiển cần bằng hoặc chứng chỉ chuyên môn. Chở khách thì yêu cầu chặt hơn.
Áo phao cho mọi người trên thuyền. Phương tiện chở người phải có dụng cụ cứu sinh. Kinh nghiệm thực tế: áo phao chỉ có tác dụng khi đang mặc, không phải khi nằm dưới khoang.
Không chở quá tải. Thuyền chở nông sản, vật tư dễ bị chất quá sức; mạn thuyền thấp sát mặt nước là dấu hiệu nguy hiểm, nhất là khi có sóng.
Không lái khi đã uống rượu bia. Quy định về nồng độ cồn áp dụng cả với người điều khiển phương tiện thủy. Rất nhiều tai nạn trên hồ, sông vùng cao gắn với rượu.
Hồ chứa thủy điện còn có những quy định riêng
Ngoài luật giao thông đường thủy, lòng hồ thủy điện là công trình có hành lang bảo vệ và quy trình vận hành. Khu vực sát đập, cửa nhận nước, tràn xả lũ là nơi cấm hoặc hạn chế phương tiện vào gần; khi nhà máy xả lũ, dòng chảy ở hạ du và quanh khu vực công trình thay đổi rất nhanh.
Việc đặt lồng bè nuôi cá, làm bến, neo đậu trên lòng hồ cũng không phải tự ý làm được; cần tuân theo quy định về quản lý, bảo vệ hồ chứa và sự cho phép của cơ quan có thẩm quyền. Người dân muốn làm bến hay đặt lồng nên hỏi UBND xã trước, để biết vị trí nào được phép và thủ tục ra sao.
Những quy định này có thể được điều chỉnh, và văn bản áp dụng cho hồ Đồng Nai 3 cụ thể do cơ quan quản lý ban hành. Bài này chỉ nêu nguyên lý chung; cần kiểm văn bản hiện hành trước khi làm.
Một điều nữa người ven hồ cần nhớ: khi nhà máy thay đổi chế độ vận hành, mực nước có thể lên hoặc xuống trong vài ngày. Thuyền neo sát mép nước, lồng cá buộc vào gốc cây trên bờ có thể bị kéo căng hoặc mắc cạn. Kiểm dây neo, dây buộc thường xuyên, nhất là đầu và cuối mùa mưa.
Chuẩn bị cho một chuyến thuyền của người dân
Những thứ người đi hồ lâu năm thường mang theo, dù chỉ ra lồng cá gần bờ:
- Áo phao cho từng người, mặc ngay từ lúc lên thuyền.
- Điện thoại bỏ trong túi chống nước; báo người nhà giờ đi, nơi tới, giờ dự kiến về.
- Mái chèo dự phòng phòng khi máy chết giữa hồ.
- Gáo hoặc bơm tát nước.
- Dây neo, dây buộc đủ dài.
- Đèn pin hoặc đèn đội đầu nếu có khả năng về muộn; còi để báo hiệu trong sương.
- Áo mưa và áo ấm — trên mặt hồ gió lạnh hơn trên bờ.
Danh sách này không thay cho quy định về trang thiết bị an toàn bắt buộc của từng loại phương tiện; đó là phần tối thiểu người dân ven hồ tự nhắc nhau.
Thói quen báo người nhà trước khi ra hồ nghe đơn giản nhưng quan trọng nhất: nếu có chuyện, người ở bờ biết phải tìm ở đâu và từ lúc nào thì bắt đầu lo.
Chở nông sản, vật tư bằng thuyền: bao nhiêu là vừa
Với các mảnh vườn trên bán đảo hoặc bờ đối diện, thuyền là cách chở phân bón vào và chở nông sản ra. Bao phân, bao cà phê nặng và đặt dồn một chỗ làm trọng tâm thuyền thay đổi, mạn thuyền hạ thấp, chỉ một con sóng ngang cũng đủ tạt nước vào khoang.
Nguyên tắc người đi hồ lâu năm hay nói: chia hàng đều hai bên mạn và từ mũi tới lái, đặt thấp, không chồng cao; để mạn thuyền cao hơn mặt nước một khoảng đủ an toàn khi có sóng; và chia làm nhiều chuyến khi trời có gió. Sức chở cụ thể phụ thuộc kích cỡ và kết cấu từng chiếc thuyền, không có con số chung.
Người và hàng không nên chất chung đến mức kín chỗ: khi có sự cố, người cần chỗ để di chuyển và với lấy áo phao, mái chèo. Hàng có thể mua lại, người thì không — câu này người ven hồ nào cũng nghe ít nhất một lần.
Khi có sự cố trên hồ: làm gì trước
Những bước dưới đây là nguyên tắc an toàn chung khi đi thuyền trên hồ, sông; không thay cho hướng dẫn của lực lượng cứu hộ:
- Giữ bình tĩnh, kiểm tra mọi người trên thuyền đã mặc áo phao chưa; ai chưa mặc thì mặc ngay.
- Máy chết: thả neo nếu nước không quá sâu để thuyền khỏi trôi ra giữa hồ, dùng mái chèo đưa thuyền về bờ gần nhất chứ không nhất thiết về bến.
- Thuyền vào nước: giảm tải, tát nước, hướng mũi thuyền vào sóng để nước bớt tạt, rồi vào bờ gần nhất.
- Có người rơi xuống nước: ném vật nổi (áo phao, can nhựa, phao) cho người đó trước, không nhảy xuống cứu nếu bản thân không đủ sức và không có phao.
- Lật thuyền: bám vào thân thuyền — thuyền lật thường vẫn nổi và dễ được nhìn thấy hơn một người bơi.
- Gọi trợ giúp ngay khi có thể: người nhà, thuyền gần đó, chính quyền xã; báo rõ vị trí theo các đảo, mũi đất dễ nhận.
Sơ cứu người đuối nước cần được học thực hành; khi có người bị nạn, đồng thời liên hệ cấp cứu và đưa tới cơ sở y tế gần nhất.
Trẻ em và mặt hồ
Ở các thôn ven hồ, trẻ em lớn lên cạnh mặt nước, có em theo cha mẹ ra lồng cá từ nhỏ. Mặt hồ quen thuộc khiến người lớn dễ chủ quan. Đuối nước là tai nạn thương tâm có thể xảy ra ở bất cứ vùng sông hồ nào, và bờ hồ thủy điện thường dốc, đáy bùn, nước sâu ngay sát mép.
Những điều nhiều địa phương vùng sông nước khuyến cáo: trẻ em không ra hồ một mình, luôn mặc áo phao khi lên thuyền, học bơi khi có điều kiện, và người lớn biết cách sơ cứu người đuối nước. Trạm y tế xã và trường học thường là nơi có thông tin về các lớp dạy bơi, sơ cứu nếu được tổ chức.
Với người ở xa có con nhỏ chuyển về sống gần hồ, đây là điều đầu tiên nên dặn các con, trước cả khi dạy các con tên những hòn đảo.
Câu hỏi thường gặp
Ở hồ Tà Đùng có đò ngang chở khách cố định không?
Bài này không có thông tin chắc chắn về tuyến đò công cộng có lịch cố định. Phần lớn thuyền trên hồ là thuyền gia đình phục vụ làm ăn và đi lại riêng. Nếu cần qua hồ, hỏi chính quyền xã hoặc người địa phương về phương tiện được phép chở khách.
Mực nước hồ Tà Đùng lên xuống như thế nào?
Hồ Tà Đùng là lòng hồ thủy điện Đồng Nai 3, mực nước thay đổi theo mùa mưa và lịch vận hành của nhà máy. Thường mùa khô nước rút, lộ bãi và gò; mùa mưa nước lên. Thời điểm và biên độ cụ thể mỗi năm khác nhau.
Thuyền nhỏ của gia đình có phải đăng ký không?
Tuỳ loại, kích cỡ và công suất máy. Luật Giao thông đường thủy nội địa và văn bản hướng dẫn quy định phương tiện nào phải đăng ký, đăng kiểm. Chủ thuyền nên hỏi UBND xã hoặc cơ quan quản lý đường thủy để biết thuyền mình thuộc diện nào.
Đi thuyền trên hồ nguy hiểm nhất lúc nào?
Khi có gió lớn, giông chiều mùa mưa, sương mù dày, khi thuyền chở quá tải, và khi người lái đã uống rượu. Mùa nước rút còn có nguy cơ mắc cạn, va gốc cây cũ. Không mặc áo phao làm mọi rủi ro trên trở nên nghiêm trọng hơn nhiều.
Muốn đặt lồng nuôi cá trên hồ cần làm gì?
Không tự ý đặt được. Lòng hồ thủy điện có quy định quản lý và bảo vệ riêng; việc nuôi trồng thủy sản trên mặt nước cần sự cho phép của cơ quan có thẩm quyền. Hỏi UBND xã Tà Đùng trước để biết vị trí được phép và thủ tục.
Có nên cho trẻ đi thuyền ra hồ không?
Chỉ khi có người lớn có kinh nghiệm đi cùng, trẻ mặc áo phao vừa cỡ suốt chuyến, thời tiết tốt và thuyền không chở nặng. Trẻ không được ra hồ một mình. Học bơi và học sơ cứu là việc nên làm với gia đình sống ven hồ.