Năm của nhà nông ở Tà Đùng xoay quanh hai cột mốc: mùa khô (khoảng tháng 12 tới tháng 4) là mùa tưới nước, đánh thức hoa cà phê và hái tiêu; mùa mưa (khoảng tháng 5 tới tháng 11) là mùa bón phân, làm cỏ, nuôi quả, hái sầu riêng, bơ và kết thúc bằng mùa hái cà phê cuối năm. Công việc dồn mạnh nhất vào ba thời điểm: đợt tưới đầu mùa khô, mùa hái cà phê và đợt bón phân đầu mùa mưa.
Lịch dưới đây là khung theo lệ chung của vùng cao nguyên phía nam, áp vào vườn cà phê xen tiêu và cây trái điển hình ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng, gồm Đắk Som và Đắk R'Măng cũ). Từng năm mưa đến sớm hay muộn, từng vườn cao hay thấp sẽ lệch vài tuần. Phần kỹ thuật bón bao nhiêu, phun gì không thuộc bài này; bài chỉ trả lời câu hỏi nông hộ bận gì, cần người lúc nào và tiền về lúc nào.
Lịch việc một năm của vườn cà phê xen tiêu và cây trái
Bảng gom công việc chính theo từng giai đoạn. Cột cuối cho biết mức cần nhân công, yếu tố quyết định chuyện có phải thuê người hay không.
| Khoảng thời gian | Việc chính trong vườn | Tiền vào | Mức cần người |
|---|---|---|---|
| Tháng 11 – 1 | Hái cà phê, phơi, cất hoặc bán; dọn cành khô | Tiền cà phê, khoản lớn nhất năm | Rất cao |
| Tháng 1 – 3 | Tưới đợt đầu cho cà phê ra hoa, tưới tiếp nuôi trái non; hái tiêu | Tiền tiêu | Cao |
| Tháng 3 – 4 | Tưới các đợt cuối mùa khô, tỉa cành, chống cháy | Ít | Trung bình |
| Tháng 5 – 6 | Mưa đầu mùa: bón phân, làm bồn, trồng dặm, trồng cây mới | Ít; có thể có bơ sớm | Cao |
| Tháng 6 – 9 | Làm cỏ, tỉa chồi, bón thúc, chăm sầu riêng, hái bơ | Tiền bơ, sầu riêng ở vườn có | Trung bình |
| Tháng 9 – 10 | Bón cuối, dọn vườn, chuẩn bị sân phơi, bao bì, thuê người hái | Mắc ca ở vườn có | Thấp tới trung bình |
Đọc bảng sẽ thấy dòng tiền của nông hộ lệch hẳn so với dòng chi: tiền về nhiều cuối năm, nhưng tiền phân bón, tiền điện bơm nước, tiền công lại chi rải suốt mùa khô và đầu mùa mưa. Vì vậy mua vật tư trả chậm tới mùa cà phê là lối quen ở Tà Đùng, cũng như nhiều vùng cà phê khác.
Mùa khô: tháng của nước và hoa
Khi mưa dứt hẳn, thường quanh tháng 12, vườn cà phê bước vào giai đoạn khô hạn. Cây cần một quãng khô vài tuần để mầm hoa phân hoá, sau đó một đợt nước đẫm sẽ làm hoa nở đồng loạt. Nhà vườn Tà Đùng gọi đó là đợt tưới hoa, và đó là đợt tưới quan trọng nhất năm: tưới đủ và đúng lúc thì hoa nở đều, quả đậu đều, mùa hái sau này gọn; tưới thiếu hay lệch thì hoa nở lắt nhắt, quả chín không đều.
Trong những tuần tưới, mỗi nhà phải chia lịch máy bơm, ống nước, nguồn nước. Nhà gần hồ thì bơm nước hồ, nhà xa hồ dùng ao chứa, giếng khoan hay đường ống lấy từ suối. Tiếng máy nổ từ sáng sớm tới tối, có khi người ta trực đêm để đổi vòi. Sau đợt hoa, vườn cần thêm vài đợt tưới nuôi trái non, cách nhau tuỳ đất và tuỳ nắng, cho tới khi mưa đầu mùa về.
Mùa khô cũng là mùa hái tiêu. Những chùm tiêu chín đỏ vài hạt là lúc hái, gom về phơi trên sân, tấm bạt. Ở những vườn có cả tiêu và cà phê, tháng một, tháng hai có thể là tháng bận gấp đôi: vừa hái tiêu, vừa tưới hoa cà phê. Cuối mùa khô còn thêm nỗi lo cháy: cỏ khô, lá rụng dưới tán và những đám đốt rác vườn dễ bén sang vườn bên cạnh hoặc lên rừng.
Đầu mùa mưa: tháng của phân bón và cây giống
Những cơn mưa đầu mùa, thường rơi vào tháng 4, tháng 5, đánh dấu một đợt việc mới. Đất ẩm trở lại là lúc bón phân đợt đầu, sửa bồn quanh gốc để giữ nước và phân không trôi theo dốc, trồng dặm cây chết, trồng mới cây giống. Người Tà Đùng tranh thủ tuần đầu có mưa đều, vì trồng muộn thì cây non chưa kịp bén rễ đã gặp mùa khô năm sau.
Đây cũng là lúc chợ cây giống ở các điểm ven đường đông nhất, đại lý phân bón giao hàng dày nhất. Với nông hộ, đầu mùa mưa là mùa tiền đi ra: phân bón, cây giống, công làm bồn đều cần chi trong khi tiền cà phê năm trước đã vơi. Hộ có chăn nuôi thường bán bớt heo, bò vào lúc này để có vốn.
Mưa đầu mùa cũng có mặt trái. Mưa lớn trên đất trống dễ gây xói, đường đất vào vườn bắt đầu lầy, xe chở phân khó vào. Những hộ có vườn sâu trong đồi thường chở vật tư vào trước khi mưa dầm, để khỏi phải gánh bộ.
Giữa mùa mưa: tháng làm cỏ và mùa trái cây
Từ khoảng tháng 6 tới tháng 9, mưa dầm, cỏ mọc nhanh và cành chồi vượt mọc liên tục. Việc chính của nhà vườn là làm cỏ, cắt chồi vượt cho cà phê, bón thúc một hai đợt và theo dõi sâu bệnh. Công việc trải đều, không dồn dập như mùa hái, nên nhiều hộ tự làm được mà không thuê.
Đây là mùa tiền từ cây trái. Bơ vào vụ quanh giữa năm, thương lái vào thôn mua theo vườn hoặc theo cân. Sầu riêng ở những vườn đã cho trái thường thu quanh cuối mùa mưa, tuỳ giống và tuỳ cách xử lý ra hoa. Khoảng thời gian này cũng là lúc những hộ trồng bắp, đậu theo vụ mưa thu hoạch.
Mùa mưa còn là mùa lo đường. Chở trái cây từ vườn ra đường lớn khi đường đất lầy là việc tốn công, có nơi phải dùng xe công nông hay xe máy chở từng chuyến. Sạt taluy, cây đổ cắt đường là chuyện có thể gặp trong những đợt mưa lớn kéo dài.
Cuối năm: mùa hái cà phê và mùa người đông nhất
Khi quả cà phê chuyển đỏ, thường từ tháng 10 trở đi, cả xã chuyển sang nhịp mùa hái. Nhà nào đủ người thì tự hái, nhà vườn lớn thuê công. Có nhà hái tuốt một lần cho gọn, có nhà hái chọn quả chín nhiều đợt nếu bán cho người mua cần hạt đẹp. Quả hái về được phơi trên sân xi măng, tấm bạt hoặc bán quả tươi ngay cho đại lý tuỳ nhu cầu tiền mặt và chỗ phơi.
Mùa hái là lúc thôn xóm đông người lạ nhất: người làm công từ nơi khác tới ở nhờ, ở lán trong vườn, chợ và tạp hoá bán chạy, xe chở cà phê chạy liên tục ra đường lớn. Trường học có năm phải nhắc phụ huynh không để con nghỉ học theo cha mẹ lên rẫy. Mưa trái mùa giữa mùa hái là nỗi lo lớn, vì cà phê đang phơi bị ướt dễ mốc.
Kết thúc mùa hái là lúc tiền về, trả nợ vật tư, sửa nhà, sắm Tết. Một số hộ cất cà phê trong nhà chờ giá, số khác bán ngay để trả nợ. Rồi mưa dứt, mùa khô tới, vòng lặp bắt đầu lại.
Nông nhàn ở Tà Đùng: không hẳn là nghỉ
Không có một mùa rảnh hoàn toàn. Với vườn cà phê xen tiêu và cây trái, mùa nào cũng có việc; khoảng nhàn nhất thường là giữa mùa mưa và vài tuần sau mùa hái trước đợt tưới hoa.
Thời gian nhàn dành cho việc khác. Nhiều người tranh thủ đi làm thuê cho vườn khác, phụ hồ, chở hàng, đánh cá trên hồ hoặc sửa nhà, sửa chuồng trại.
Mùa cưới, mùa giỗ chạp. Đám cưới, lễ của đồng bào và các dịp sum họp thường rơi vào khoảng sau mùa hái, khi có tiền và có thời gian, đặc biệt quanh Tết Nguyên đán.
Mùa đi học nghề, đi làm xa. Một số người trẻ chỉ ở nhà mùa hái và mùa tưới, còn lại đi làm công ty ở các tỉnh xa; lịch của họ chạy ngược với lịch vườn.
Mùa sửa vườn, sửa nhà. Khoảng sau mùa hái và trước mưa dầm là lúc các nhà sửa sân phơi, đào ao chứa, kéo thêm đường ống, xây lại chuồng trại. Thợ xây và máy đào trong xã bận nhất vào quãng này, nên ai cần làm nhà cũng phải hẹn sớm.
Lịch của những nguồn thu ngoài vườn
Không chỉ vườn cây mới có mùa. Với những hộ ven hồ Đồng Nai 3, nghề cá cũng chạy theo lịch nước: khi hồ tích đầy vào cuối mùa mưa, mặt nước lan vào các nhánh, cá tản rộng; khi mực nước hạ dần trong mùa khô, mép nước rút ra xa, người đánh bắt phải dời chỗ đặt lưới, có nơi thuận tay hơn vì cá dồn về lòng hồ. Lịch vận hành của nhà máy thủy điện có thể làm mực nước thay đổi khác với lệ thường, nên người làm nghề hồ quen theo dõi mép nước từng tuần.
Với những hộ nhận khoán bảo vệ rừng, mùa khô là mùa căng thẳng nhất vì nguy cơ cháy. Tổ tuần tra đi dày hơn, dọn đường băng cản lửa, canh những đám đốt rẫy. Mùa mưa nhẹ việc hơn về cháy nhưng phải để ý chặt phá, lấn rừng. Rừng trồng thì có mùa trồng đầu mưa và mùa khai thác khi cây đủ tuổi.
Chăn nuôi ít mùa vụ hơn, nhưng cũng có nhịp: mùa khô cỏ cạn, bò phải chăn xa hoặc cắt cỏ mang về; mùa mưa ẩm dễ phát dịch ở heo, gà. Gộp tất cả, một nông hộ Tà Đùng có nhiều nguồn thu sẽ có lịch dày đặc quanh năm, và chính sự chồng lớp ấy giúp gia đình không có tháng nào hoàn toàn trắng tay.
Lịch việc và chuyện thuê người
Ba giai đoạn cần nhiều người nhất là mùa hái cà phê, đợt tưới hoa và đợt bón phân, làm bồn đầu mùa mưa. Nhà ít người phải tính trước: hẹn công từ sớm, đổi công với hàng xóm, hoặc chia vườn thành lô để làm dần. Khi cả xã cùng cần người một lúc, giá công lên và người làm khó tìm, nên các hộ quen nhau thường xếp lịch xoay vòng.
Quan hệ giữa chủ vườn và người làm thuê ở Tà Đùng phần nhiều dựa trên thoả thuận miệng: trả công theo ngày, theo bao quả hái hay theo lô làm xong, có lo cơm trưa hay không, có chỗ ở cho người từ xa đến hay không. Những thoả thuận này nên nói rõ từ đầu để tránh hiểu lầm khi tính tiền cuối mùa. Với lao động trẻ dưới tuổi, việc cho trẻ theo người lớn lên rẫy trong giờ học là điều nhà trường và chính quyền xã thường nhắc nhở.
Biết lịch việc cũng giúp người mới đến Tà Đùng sắp xếp cuộc sống: tháng nào khó hẹn thợ xây vì thợ đi hái cà phê, tháng nào chợ đông, tháng nào xe chở hàng bận. Những ai muốn đến thăm vườn hay làm việc với nông hộ cũng nên tránh đúng tuần tưới hoa và cao điểm mùa hái, khi chủ vườn gần như không có thời gian ngồi nói chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào cà phê ở Tà Đùng ra hoa?
Theo lệ chung, cà phê vối ra hoa trong mùa khô, sau đợt tưới đầu tiên khi cây đã qua vài tuần khô hạn, thường rơi vào khoảng tháng 1 tới tháng 3. Năm nào mưa trái mùa sớm thì hoa có thể nở sớm hơn và không đều.
Tháng nào là tháng bận nhất của nông dân Tà Đùng?
Cao điểm là mùa hái cà phê từ khoảng tháng 10 tới tháng 1, kế đến là đợt tưới hoa đầu mùa khô và đợt bón phân, làm bồn khi mưa đầu mùa về. Ba lúc này thường phải thuê người hoặc đổi công.
Hồ tiêu ở Tà Đùng thu hoạch tháng mấy?
Hồ tiêu ở vùng cao nguyên phía nam thường chín và được hái trong mùa khô, khoảng tháng 1 tới tháng 4, lệch với mùa cà phê. Nhờ lệch mùa, nông hộ có thêm một khoản tiền vào đầu năm.
Vì sao nông hộ hay mua phân bón trả chậm?
Tiền bán cà phê về dồn cuối năm, còn tiền phân bón, điện bơm nước và tiền công chi rải suốt mùa khô và đầu mùa mưa. Mua trả chậm tới mùa hái giúp nông hộ xoay vốn, nhưng cũng có thể thành gánh nợ nếu năm đó mất mùa hoặc giá xuống.
Người ngoài muốn đến thăm vườn nên tránh lúc nào?
Nên tránh đúng tuần tưới hoa và cao điểm mùa hái, khi chủ vườn bận suốt ngày. Giữa mùa mưa hoặc vài tuần sau mùa hái thường dễ hẹn hơn, nhưng mùa mưa thì đường đất vào vườn có thể lầy, nên hỏi trước tình trạng đường.
Lịch này có đúng cho mọi vườn trong xã không?
Đây là khung chung. Vườn ở thung thấp ấm có thể chín sớm hơn vườn trên đồi cao, năm mưa đến sớm hay muộn cũng làm lịch lệch vài tuần, và vườn có nhiều sầu riêng sẽ có lịch chăm riêng theo giống và cách xử lý ra hoa.