Mùa mưa ở Tà Đùng không phải một kiểu mưa suốt sáu tháng. Đầu mùa, khoảng tháng 4 tới tháng 6, chủ yếu là giông chiều: mưa to, ngắn, kèm sét và gió giật. Giữa mùa, khoảng tháng 7 tới tháng 9, chuyển sang mưa dầm: trời âm u nhiều ngày, mưa nhỏ đến vừa kéo dài, đất no nước. Cuối mùa, khoảng tháng 10, mưa thưa dần, xen những đợt mưa lớn do ảnh hưởng bão, áp thấp. Mỗi kiểu mưa mang những rủi ro và việc cần làm khác nhau.
Bài này mô tả từng chặng theo quy luật chung của vùng cao nguyên Đắk Nông cũ và kinh nghiệm phổ biến của người dân; đặc biệt dành phần cho chuyện sét, vì vùng đồi trống, nhiều cây đơn lẻ và mặt hồ rộng là nơi sét đánh đáng lo. Số liệu lượng mưa chính thức xin tra bản tin, niên giám của cơ quan khí tượng.
Giông đầu mùa: chiều nào cũng có thể mưa
Giông đầu mùa hình thành từ nhiệt: buổi sáng nắng nóng làm mặt đất nóng lên, không khí ẩm bốc lên cao, tạo những đám mây dông cao vút vào đầu giờ chiều. Từ khoảng 13 tới 17 giờ, mây đen kéo tới, gió đổi chiều đột ngột và mạnh lên, rồi mưa trút như đổ. Sau một hai giờ, mưa tạnh, trời có khi lại hửng nắng.
Người Tà Đùng quen tính công việc theo nhịp này: việc ngoài trời làm vào buổi sáng, đầu giờ chiều thì thu dọn, gom nông sản đang phơi, đưa gia súc về chuồng, cho trẻ về nhà. Người đi xa tính giờ để không bị kẹt trên đường đồi lúc giông.
Giông đầu mùa thường cục bộ: thôn này mưa xối xả, thôn bên cạnh vẫn nắng. Có khi đứng trên đồi thấy rõ một cột mưa đổ xuống mặt hồ phía xa trong khi chỗ mình khô ráo. Vì cục bộ, dự báo cho từng thôn rất khó; bản tin chỉ báo khả năng có giông trên khu vực.
Một dấu hiệu người vùng hồ hay dùng: khi thấy mây dông sẫm lại phía núi và nghe gió đổi chiều, thường chỉ còn ít phút trước khi mưa tới. Đó là lúc thu dọn, không phải lúc làm nốt việc.
Sét trên đồi và mặt hồ: nguy hiểm thật sự
Sét là rủi ro chết người của mùa giông ở vùng cao nguyên. Người làm vườn trên đồi trống, người đánh cá trên mặt hồ, người trú mưa dưới cây đơn lẻ là những nhóm dễ bị sét đánh nhất, vì họ đứng ở chỗ cao nhất hoặc gần vật cao nhất trong vùng. Vườn cà phê có cây che bóng cao, trụ tiêu cao, cây đơn lẻ giữa đồi đều là nơi sét hay đánh vào.
Nguyên tắc chung về an toàn sét được cơ quan phòng chống thiên tai khuyến cáo: khi nghe tiếng sấm, nghĩa là sét đã đủ gần để đánh tới mình, cần tìm chỗ trú ngay trong nhà kiên cố hoặc trong xe ô tô đóng kín cửa. Không trú dưới cây đơn lẻ, không đứng trên đỉnh đồi, không ở trên mặt nước, không cầm vật kim loại dài, tránh xa hàng rào kim loại, cột điện.
Nếu bị kẹt ngoài đồi trống mà không có chỗ trú, ngồi xổm thấp, hai chân chụm, cúi đầu, tay ôm gối, không nằm sát đất, mỗi người cách nhau vài mét. Trên hồ thì vào bờ ngay khi thấy mây dông kéo tới, đừng chờ mưa xuống. Chờ ít nhất nửa giờ sau tiếng sấm cuối cùng mới ra ngoài trở lại.
Gió giật trong giông
Đi trước cơn giông thường là luồng gió giật mạnh, đổ xuống từ đám mây dông và toả ra mặt đất. Gió này có thể quật gãy cành, làm đổ trụ tiêu, cây che bóng, tốc mái tôn, xô ngã hàng rào. Trên mặt hồ, gió giật tạo sóng bất ngờ, thuyền nhỏ dễ lật.
Trước mùa giông, người dân thường kiểm tra mái nhà, buộc chặt tấm tôn, chằng chống trụ tiêu, tỉa cành cây cao gần nhà, dọn vật dễ bay quanh sân. Bạt phơi nông sản phải chằng chắc hoặc gom lại khi thấy mây đen. Xe máy đang đi gặp gió giật mạnh trên đồi trống nên dừng lại ở chỗ an toàn, tránh xa cây lớn và cột điện.
Sau những trận giông lớn, cành cây, dây điện có thể rơi xuống đường. Thấy dây điện đứt, tuyệt đối không chạm vào, báo cho ngành điện hoặc trưởng thôn; đi vòng tránh, nhất là khi mặt đường ướt.
Ba chặng của mùa mưa ở Tà Đùng
Mốc tháng gần đúng theo quy luật chung; năm mưa sớm hay muộn có thể lệch vài tuần.
| Chặng | Khoảng tháng | Kiểu mưa | Rủi ro chính | Việc thường làm |
|---|---|---|---|---|
| Đầu mùa | 4 – 6 | Giông chiều, mưa rào to, ngắn | Sét, gió giật, lũ quét cục bộ | Sửa mái, chằng trụ, làm việc ngoài trời buổi sáng |
| Giữa mùa | 7 – 9 | Mưa dầm nhiều ngày, âm u | Sạt lở, đường trơn, ẩm mốc, nước hồ dâng | Khơi rãnh, theo dõi taluy, hạn chế đi đường đất |
| Cuối mùa | 10 – 11 | Mưa thưa, xen đợt mưa lớn do bão, áp thấp | Mưa lớn bất ngờ khi đang thu hoạch | Chuẩn bị sân phơi, bạt, kho |
Bảng giúp hình dung, không thay bản tin. Mỗi năm, thời điểm chuyển chặng và cường độ mưa đều khác.
Có những năm giông kéo dài sang giữa mùa, có năm mưa dầm tới sớm ngay từ tháng 6. Người làm vườn lâu năm vì thế không gắn việc vào tháng cố định mà vào kiểu mưa đang diễn ra: thấy mưa đã đều, đất đã đủ ẩm thì mới bón phân; thấy giông còn dữ thì hoãn những việc cần phơi phóng.
Mưa dầm giữa mùa: chậm mà dai
Khi gió mùa tây nam ổn định, kiểu mưa chuyển sang mưa dầm: mây thấp phủ đồi, mưa nhỏ đến vừa rơi nhiều ngày liền, có khi cả tuần không thấy nắng. Mưa dầm không dữ dội như giông nhưng nguy hiểm theo cách khác: đất ngấm no nước, nặng lên, sườn dốc và taluy dễ trượt; suối đầy kéo dài; đường đất lầy lội.
Trong nhà, mưa dầm mang tới độ ẩm cao kéo dài: quần áo phơi không khô, tường thấm, đồ gỗ, giấy tờ ẩm mốc, nông sản cất kho dễ hút ẩm. Người dân thường hong khô quần áo bằng bếp hay quạt, kê cao đồ đạc, mở cửa thông gió những lúc tạnh mưa.
Ngoài vườn, mưa dầm là lúc bón phân, làm cỏ, trồng dặm, nhưng cũng là lúc nấm bệnh phát triển. Vườn thoát nước kém dễ đọng nước ở gốc. Đường xuống vườn trơn trượt, chở phân bón lên dốc vất vả; nhiều hộ tranh thủ những ngày ngớt mưa để làm việc nặng.
Mưa lớn cuối mùa do bão và áp thấp
Cuối mùa mưa, khoảng tháng 10, tháng 11, khi bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động ở biển Đông và đổ bộ vào miền Trung, Tây Nguyên có thể chịu ảnh hưởng gián tiếp với những đợt mưa lớn diện rộng kéo dài một hai ngày. Những đợt mưa này rơi xuống nền đất đã no nước sau nhiều tháng, nên nguy cơ sạt lở và lũ quét tăng cao.
Đây cũng là lúc cà phê đang chín hoặc bắt đầu hái, nên mưa lớn cuối mùa ảnh hưởng trực tiếp tới thu hoạch và phơi. Theo dõi tin bão trên biển Đông là thói quen của nhiều nhà vườn Tây Nguyên, dù ở xa biển.
Khi có cảnh báo mưa lớn, cơ quan chức năng thường thông báo cấp độ rủi ro thiên tai và khuyến cáo tương ứng. Người dân ở gần taluy, sườn dốc, ven suối, ven hồ cần nghe theo hướng dẫn của chính quyền xã và thôn, kể cả việc tạm di chuyển nếu được yêu cầu.
Những thói quen nhỏ cho mùa mưa
Người sống lâu ở Tà Đùng có những thói quen mùa mưa mà người mới lên nên học: luôn có áo mưa, đèn pin trong cốp xe; đổ đầy xăng trước khi đi xa; sạc pin điện thoại đầy vì mất điện có thể xảy ra sau giông; giữ số điện thoại của trưởng thôn, hàng xóm; biết trước đường về nhà nào có đoạn ngầm tràn, taluy hay sạt.
Trong nhà, chuẩn bị bạt che, dây chằng, đinh, tấm tôn dự phòng; khơi rãnh quanh nhà trước mùa; cất giấy tờ quan trọng vào túi kín. Với nhà có trẻ nhỏ, dặn trẻ không chơi gần suối, mương, ao trong mùa mưa và không trú dưới cây khi có sấm.
Những thói quen này nghe đơn giản, nhưng khi một trận giông đến bất ngờ hay đường bị sạt sau mưa dầm, chính chúng giúp gia đình qua được mà không hoảng hốt.
Mưa, điện lưới và sóng điện thoại
Mùa mưa ở vùng đồi đi kèm những lần mất điện. Giông và gió giật làm cây đổ vào đường dây, sét đánh vào thiết bị, mưa dầm làm ẩm hệ thống. Ở các thôn xa, đường dây dài qua đồi rừng, mất điện có khi kéo dài nhiều giờ chờ thợ tới sửa. Những nhà dùng máy bơm nước điện thì mất điện cũng có nghĩa là tạm mất nước.
Sóng điện thoại cũng có thể chập chờn khi trạm phát sóng mất điện lâu hoặc khi mây dông dày. Vì vậy người dân thường sạc đầy điện thoại và đèn sạc khi thấy trời chuyển giông, giữ một ít nước dự trữ trong nhà, và rút phích các thiết bị điện tử khi có sét gần để tránh hỏng.
Thấy dây điện đứt, cột điện nghiêng sau mưa bão, người dân không tự xử lý mà báo cho ngành điện qua trưởng thôn hoặc kênh tiếp nhận sự cố của điện lực. Trẻ em cần được dặn tránh xa dây điện rơi, vũng nước gần cột điện.
Hứng nước mưa và nước sinh hoạt mùa mưa
Mùa mưa là mùa dư nước, và nhiều gia đình ở Tà Đùng tận dụng bằng cách hứng nước mưa từ mái nhà vào bồn, lu, bể chứa để dùng cho sinh hoạt và tưới rau. Đây là cách làm phổ biến ở các vùng cao nguyên thiếu nước mùa khô. Nước mưa hứng sạch thường trong, mềm, nhưng chất lượng phụ thuộc mái, máng và bể chứa.
Những lưu ý chung: bỏ đi nước của những trận mưa đầu mùa vì cuốn theo bụi bẩn tích trên mái suốt mùa khô; vệ sinh máng xối, lưới chắn lá; đậy kín bể để tránh muỗi đẻ trứng và côn trùng rơi vào. Nước mưa dùng để uống nên được lọc, đun sôi.
Mùa mưa cũng là mùa nước giếng, nước suối dễ bị đục và nhiễm bẩn do nước mặt ngấm xuống. Gia đình dùng giếng đào nông nên để ý màu, mùi nước sau những trận mưa lớn; khi nghi nước bẩn, xử lý trước khi dùng và hỏi trạm y tế nếu có người bị tiêu chảy, đau bụng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Tà Đùng bắt đầu khi nào?
Thường khoảng tháng 4 hoặc tháng 5 với những trận giông chiều đầu mùa, kéo dài tới khoảng tháng 10, có năm sang tháng 11. Thời điểm bắt đầu thay đổi theo năm; có năm mưa sớm, có năm mưa muộn vài tuần.
Giông ở Tà Đùng thường vào giờ nào?
Đầu mùa mưa, giông thường hình thành vào đầu giờ chiều tới chiều, khoảng 13 tới 17 giờ, sau một buổi sáng nắng nóng. Mưa to kèm sét và gió giật trong một hai giờ rồi tạnh. Giông thường cục bộ, thôn này mưa thôn kia vẫn nắng.
Gặp sét khi đang ở vườn trên đồi thì làm gì?
Nghe tiếng sấm là phải tìm chỗ trú ngay trong nhà kiên cố hoặc xe đóng kín. Không trú dưới cây đơn lẻ, không đứng trên đỉnh đồi. Không có chỗ trú thì ngồi xổm thấp, chân chụm, cúi đầu, mỗi người cách nhau vài mét.
Đang đi thuyền trên hồ gặp giông thì sao?
Nên vào bờ ngay khi thấy mây dông kéo tới, không chờ mưa xuống, vì mặt hồ trống là nơi dễ bị sét đánh và gió giật gây sóng bất ngờ. Luôn mặc áo phao, và chờ ít nhất nửa giờ sau tiếng sấm cuối cùng mới ra lại.
Mưa dầm nguy hiểm ở điểm nào?
Mưa dầm kéo dài làm đất ngấm no nước, nặng lên, sườn dốc và taluy dễ trượt; suối đầy kéo dài, đường đất lầy. Trong nhà ẩm mốc kéo dài. Người ở gần taluy, sườn dốc cần theo dõi dấu hiệu nứt đất, nghiêng cây.
Bão ngoài biển có ảnh hưởng tới Tà Đùng không?
Có thể ảnh hưởng gián tiếp. Khi bão, áp thấp đổ bộ vào miền Trung, Tây Nguyên có thể có mưa lớn diện rộng một hai ngày, thường vào cuối mùa mưa. Mưa này rơi trên nền đất đã no nước nên nguy cơ sạt lở tăng cao.