Những tháng lạnh nhất ở Tà Đùng: đêm se lạnh, giữ ấm nhà gỗ, người già và trẻ nhỏ

Những tháng lạnh nhất ở Tà Đùng thường là khoảng tháng 12 tới tháng 2, giữa mùa khô, khi gió mùa đông bắc thổi mạnh và trời đêm quang mây. Ban ngày vẫn nắng, có lúc ấm, nhưng từ chiều tối tới sáng sớm nhiệt độ hạ rõ rệt, nhất là ở thung suối, ven hồ và đỉnh đồi lộng gió. Đây không phải cái rét buốt của miền Bắc, nhưng chênh lệch ngày đêm lớn khiến người lớn tuổi, trẻ nhỏ và người mới lên dễ bị cảm lạnh.

Bài này giải thích vì sao vùng cao nguyên vĩ độ thấp vẫn có những đêm lạnh, cái lạnh ở Tà Đùng khác Đà Lạt và miền Bắc thế nào, và những cách giữ ấm thông dụng trong nhà gỗ, nhà tôn — kiểu nhà phổ biến ở vùng này. Trang không đưa số đo nhiệt độ cho riêng xã khi không có trạm đo tại chỗ; muốn biết số liệu, nên xem bản tin của cơ quan khí tượng cho khu vực.

Vì sao cao nguyên vĩ độ thấp vẫn lạnh về đêm

Cái lạnh ở Tà Đùng đến từ ba nguồn cộng lại. Thứ nhất là độ cao: lên càng cao không khí càng loãng và mát hơn, nên vùng hồ ở độ cao khoảng sáu trăm mét đã mát hơn đồng bằng, còn đồi cao quanh hồ mát hơn nữa. Thứ hai là gió mùa đông bắc: những đợt không khí lạnh từ phương bắc tràn xuống, dù đã yếu đi khi vào tới Tây Nguyên, vẫn đủ làm nhiệt độ hạ thêm vài độ trong nhiều ngày.

Thứ ba, và quan trọng nhất về đêm, là bầu trời quang mùa khô. Không có mây che, mặt đất toả nhiệt rất nhanh lên trời sau khi mặt trời lặn. Không khí khô cũng giữ nhiệt kém hơn không khí ẩm. Kết quả là ngày nắng ấm nhưng đêm lạnh, chênh lệch giữa trưa và rạng sáng có thể lớn hơn nhiều so với mùa mưa.

Đây là lý do người dân hay nói mùa khô ở cao nguyên là mùa "trưa hè, đêm đông". Giữa trưa phơi cà phê có khi phải đội nón, mặc áo dài tay chống nắng; tối ngồi ngoài hiên lại phải mặc áo khoác.

Lạnh ở Tà Đùng khác Đà Lạt và miền Bắc ra sao

So với Đà Lạt, nơi cao hơn khoảng gấp đôi, Tà Đùng ấm hơn rõ rệt; ít có những ngày lạnh suốt cả ngày như Đà Lạt mùa khô, và hiếm sương muối. Người Đà Lạt xuống Tà Đùng thường thấy dễ chịu, người từ Sài Gòn lên lại thấy lạnh. Cảm nhận phụ thuộc nhiều vào nơi mình quen sống.

So với miền Bắc, cái lạnh ở đây ngắn và khô. Không có những đợt mưa phùn, nồm ẩm kéo dài nhiều tuần; không có những ngày nhiệt độ cả ngày xuống thấp. Lạnh tập trung vào ban đêm và sáng sớm, trưa lại ấm. Vì vậy người Bắc vào ở lâu thường bảo mùa lạnh ở đây "dễ thở", chỉ cần quen với việc mặc thêm bớt áo nhiều lần trong ngày.

Điểm cần cảnh giác chính là sự thay đổi nhanh. Một người đi vườn từ sáng sớm trong áo mỏng, giữa trưa nắng ra mồ hôi, chiều về gặp gió lạnh — đó là chuỗi điều kiện dễ gây cảm lạnh, nhất là khi ăn uống, ngủ nghỉ thất thường trong mùa thu hoạch.

Cảm nhận nhiệt độ theo nơi trong xã

Cùng một đêm, mỗi kiểu địa hình trong xã lạnh khác nhau. Bảng mô tả xu hướng chung theo nguyên lý khí hậu vùng đồi, không phải số đo.

Chọn chỗ làm nhà, chỗ ngủ cho người già, người dân thường tránh đáy thung và đỉnh đồi trống lộng gió, ưu tiên lưng đồi khuất gió.

Cảm giác lạnh còn phụ thuộc gió và độ ẩm, không chỉ nhiệt độ. Cùng một mức nhiệt, đứng ở ven hồ lộng gió buổi sớm thấy rét hơn nhiều so với ngồi trong sân khuất gió có nắng. Vì vậy hai người ở hai thôn trong cùng một xã có thể kể về cùng một đêm theo hai cách rất khác nhau.

Nhà gỗ, nhà tôn và chuyện giữ ấm

Nhiều nhà ở Tà Đùng là nhà gỗ, nhà khung gỗ vách ván, nhà xây tường mỏng lợp tôn — kiểu nhà phổ biến ở vùng khai hoang cao nguyên. Những kiểu nhà này mát vào ban trưa nhưng giữ nhiệt kém về đêm: vách ván có khe hở, mái tôn toả nhiệt nhanh, gió lùa qua khe cửa. Đêm mùa khô, trong nhà có khi lạnh gần bằng ngoài trời.

Những cách giữ ấm phổ biến và rẻ tiền: chèn kín khe vách, khe cửa bằng ván mỏng hay vải; treo rèm dày ở cửa sổ hướng gió; lót tấm cách nhiệt dưới mái tôn nếu có điều kiện; trải chiếu, thảm trên nền xi măng ở chỗ ngủ; ngủ cao khỏi nền. Đóng cửa phía hướng đông bắc và hướng thung suối từ chiều tối.

Với những nhà còn dùng bếp củi, bếp than trong nhà để sưởi, cần cẩn trọng: đốt than trong phòng kín có nguy cơ ngộ độc khí CO, có thể gây tử vong mà người ngủ không hay biết. Nếu sưởi bằng lửa, phải giữ phòng thông thoáng, tuyệt đối không mang lò than vào phòng ngủ đóng kín cửa, và để xa vật dễ cháy.

Người già, trẻ nhỏ và người có bệnh nền

Người lớn tuổi điều hoà thân nhiệt kém hơn, dễ bị lạnh mà không nhận ra. Trong những tháng lạnh, nên mặc đủ ấm từ chiều tối, giữ ấm cổ, ngực, bàn chân; tránh tắm muộn bằng nước lạnh; dậy sớm thì ngồi dậy từ từ, mặc thêm áo rồi mới ra ngoài. Với người có bệnh tim mạch, huyết áp, hô hấp, thay đổi nhiệt độ đột ngột là điều cần tránh; nên hỏi bác sĩ về cách giữ sức khoẻ trong mùa lạnh.

Trẻ nhỏ đi học sáng sớm cần mũ, áo khoác, khẩu trang khi đi xe máy; tới trường nắng lên thì cởi bớt. Nhiều phụ huynh mặc cho con nhiều lớp mỏng thay vì một áo dày, để dễ thêm bớt. Trẻ sơ sinh cần phòng ngủ kín gió nhưng thông thoáng, không sưởi bằng than.

Những dấu hiệu như sốt, ho kéo dài, khó thở, người già lơ mơ, tay chân lạnh bất thường là lúc cần đưa tới trạm y tế hoặc cơ sở khám chữa bệnh, không tự chữa ở nhà. Ở xã xa trung tâm, biết trước đường tới trạm y tế và bệnh viện tuyến trên là việc nên làm từ đầu mùa.

Lạnh trong mùa thu hoạch và lao động ngoài trời

Những tháng lạnh trùng với mùa hái cà phê và sau đó là hái tiêu, nên rất nhiều người làm việc ngoài trời từ sáng sớm. Người hái thuê từ nơi khác tới, ở tạm trong lán vườn, là nhóm dễ bị lạnh nhất: lán thường mỏng, chăn màn mang theo không đủ, ăn uống tạm bợ.

Chủ vườn có người làm thuê ở lại có thể giúp bằng những việc đơn giản: che chắn lán kín gió, có chỗ ngủ cao khỏi đất, có nước nóng buổi sáng. Người đi làm nên mang theo áo ấm và áo mưa mỏng, vì sáng lạnh và chiều có khi gặp mưa trái mùa.

Làm việc trên dốc khi tay chân lạnh cứng dễ trượt ngã, đứt tay khi dùng dao, kéo. Bắt đầu làm khi sương đã bớt, khởi động tay chân trước, là những thói quen nhỏ giảm tai nạn lao động trong mùa thu hoạch.

Những đợt rét bất thường

Phần lớn các năm, mùa lạnh ở Tà Đùng chỉ ở mức se lạnh. Nhưng có những năm, khi không khí lạnh mạnh tràn xuống sâu, Tây Nguyên cũng có những đợt rét đậm hơn thường lệ, đêm lạnh hơn rõ rệt trong vài ngày tới một tuần. Những đợt như vậy được cơ quan khí tượng dự báo và cảnh báo trước.

Khi có cảnh báo, các việc nên làm gồm: chuẩn bị chăn ấm cho người già, trẻ nhỏ; che chắn chuồng trại cho gia súc, gia cầm; che phủ cây con, rau màu ở chỗ trũng; nhắc người làm thuê ở lán vườn. Chăn nuôi ở vùng cao nguyên ít khi chịu rét như miền Bắc, nhưng bê nghé, gà con vẫn dễ chết khi đêm lạnh và gió lùa.

Theo dõi bản tin thời tiết khu vực Tây Nguyên trên đài, truyền hình hay ứng dụng chính thức của cơ quan khí tượng là cách nắm cảnh báo sớm nhất. Ở thôn, loa truyền thanh và nhóm tin nhắn của thôn thường cũng chuyển cảnh báo tới người dân.

Mùa lạnh cũng là mùa đẹp của vùng đất

Với người sống ở đây, mùa lạnh không chỉ có chuyện giữ ấm. Đó là những tháng trời xanh nhất trong năm, sương sớm trên hồ, nắng vàng trên sân phơi cà phê, dã quỳ cuối mùa còn vàng ven đường. Không khí khô ráo, ít muỗi, đường sá dễ đi, là mùa của cưới hỏi, lễ Tết và những cuộc họp mặt.

Tết Nguyên đán rơi vào giữa mùa lạnh. Với cộng đồng người Kinh và đồng bào các tỉnh phía Bắc vào lập nghiệp, cái se lạnh làm Tết ở cao nguyên có chút gì gần với Tết quê cũ. Những nét văn hoá ngày Tết của các cộng đồng trong xã có trong danh mục văn hoá, lễ hội của trang.

Với đồng bào bản địa, cuối năm cũng là thời gian sau thu hoạch, thời gian của những sinh hoạt cộng đồng quanh bếp lửa trong nhà những đêm se lạnh. Bếp lửa vừa sưởi ấm vừa là nơi tụ họp, kể chuyện.

Chuẩn bị đủ cho cái lạnh từ đầu tháng 12 thì những tháng này qua nhẹ nhàng, ít người ốm.

Mặc gì cho mùa lạnh ở cao nguyên

Kinh nghiệm chung của người sống ở cao nguyên là mặc nhiều lớp mỏng thay vì một lớp dày: áo thun, áo dài tay, áo khoác gió. Sáng sớm mặc đủ ba lớp, giữa trưa cởi bớt, chiều tối mặc lại. Áo khoác chống gió quan trọng hơn áo len dày khi đi xe máy hay làm việc trên đồi lộng gió.

Mũ len hoặc mũ trùm, khăn quàng cổ, tất chân là những thứ nhỏ nhưng giữ ấm hiệu quả, nhất là cho trẻ nhỏ và người già. Giày kín, đế bám tốt hợp hơn dép khi đi trên đường sương ướt và dốc đồi. Găng tay mỏng giúp người hái cà phê buổi sớm đỡ cóng tay.

Người mới lên từ vùng nóng thường mang thiếu áo ấm vì nghĩ Tây Nguyên nóng. Ngược lại, có người mang quá dày rồi bị nóng giữa trưa. Cách hợp lý là chuẩn bị theo kiểu nhiều lớp, cộng thêm một bộ áo mưa mỏng cho những cơn mưa trái mùa bất chợt.

Câu hỏi thường gặp

Tà Đùng lạnh nhất vào tháng nào?

Thường khoảng tháng 12 tới tháng 2, giữa mùa khô, khi gió mùa đông bắc thổi mạnh và trời đêm quang mây. Ban ngày vẫn nắng, nhưng chiều tối tới sáng sớm lạnh rõ, nhất là ở thung suối, ven hồ và đỉnh đồi lộng gió.

Tà Đùng có lạnh như Đà Lạt không?

Không. Tà Đùng thấp hơn Đà Lạt nhiều nên ấm hơn rõ rệt, ít có ngày lạnh suốt ngày và hiếm sương muối. Cái lạnh ở đây chủ yếu về đêm và sáng sớm trong mùa khô; trưa thường nắng ấm, có khi nóng.

Đốt than sưởi trong nhà có an toàn không?

Rất nguy hiểm nếu phòng kín. Đốt than trong phòng đóng cửa sinh khí CO có thể gây ngộ độc và tử vong khi ngủ. Không mang lò than vào phòng ngủ kín; nếu sưởi bằng lửa phải giữ thông thoáng và xa vật dễ cháy.

Người già ở Tà Đùng mùa lạnh cần lưu ý gì?

Mặc đủ ấm từ chiều tối, giữ ấm cổ, ngực, bàn chân, tránh tắm muộn nước lạnh, dậy sớm thì ngồi dậy từ từ. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, hô hấp nên hỏi bác sĩ trước và biết sẵn đường tới cơ sở y tế gần nhất.

Vì sao ban ngày nắng mà đêm lại lạnh ở Tà Đùng?

Vì mùa khô trời quang, không có mây giữ nhiệt nên mặt đất toả nhiệt rất nhanh sau khi mặt trời lặn; không khí khô cũng giữ nhiệt kém. Thêm độ cao và gió mùa đông bắc, chênh lệch ngày đêm trở nên lớn.

Nhà gỗ ở Tà Đùng giữ ấm thế nào cho rẻ?

Chèn kín khe vách và khe cửa, treo rèm dày ở cửa sổ hướng gió, lót cách nhiệt dưới mái tôn nếu có thể, trải chiếu thảm chỗ ngủ, ngủ cao khỏi nền và đóng cửa hướng đông bắc, hướng thung suối từ chiều tối.