Chở nông sản từ vườn ra đường lớn ở Tà Đùng: xe công nông, xe máy, xe tải nhỏ

Mùa thu hoạch ở xã Tà Đùng, nông sản đi từ vườn ra đường lớn bằng bốn kiểu phương tiện chính: xe máy chở bao, xe công nông hay xe máy kéo, xe ba gác tự chế, và ô tô tải nhỏ vào được tới nơi có đường cứng. Đoạn đường ngắn từ vườn ra điểm thu mua hoặc sân phơi thường là đoạn nguy hiểm nhất của cả chuỗi vận chuyển: dốc đất, chở nặng, người mệt sau ngày dài hái quả.

Bài này mô tả chuyện chở nông sản từ góc người dân: chọn phương tiện, chằng buộc, đi dốc, và các quy định cơ bản về xe chở hàng nên biết. Bài không nêu giá thuê xe hay cước chở; chỉ nói các yếu tố làm chi phí cao thấp.

Một vụ thu hoạch đi qua những con đường nào

Cà phê vối là cây chủ lực của nhiều vùng Tây Nguyên, và Tà Đùng không ngoại lệ. Mùa hái cà phê, theo lệ chung của vùng, rơi vào khoảng cuối năm; sau đó là tiêu, rồi các loại trái cây theo mùa của từng loại cây. Mỗi vụ, hàng tấn quả tươi phải ra khỏi vườn trong vài tuần, vì quả chín để lâu trên cây sẽ rụng, hỏng.

Chặng đầu là từ gốc cây ra lối đi trong vườn, thường bằng sức người. Chặng hai là từ lối đi trong vườn ra đường thôn, đường liên thôn — chặng của xe máy, xe công nông. Chặng ba là từ đường thôn ra sân phơi của gia đình hoặc điểm thu mua dọc đường lớn. Chặng cuối, từ điểm thu mua đi nhà máy, do xe tải lớn của đại lý, doanh nghiệp đảm nhận.

Người trồng thường lo trực tiếp ba chặng đầu. Ở đây, chi phí và rủi ro tập trung: thuê người vác, thuê xe chở, xăng dầu, hao hụt khi rơi vãi, và tai nạn khi xe lật trên dốc.

Phương tiện chở nông sản: dùng khi nào

Mỗi loại phương tiện hợp một loại đường và một khối lượng. Bảng dưới đây là mô tả chung:

Chi phí thuê chở phụ thuộc quãng đường, độ dốc, tình trạng đường, khối lượng và mùa — giữa vụ, xe khan, chi phí thường cao hơn đầu và cuối vụ. Đây là nhận xét chung, không phải bảng giá.

Chở nặng trên dốc đất: những điều người làm vườn nhắc nhau

Đừng chất quá sức xe. Bao cà phê tươi nặng hơn người mới tưởng, nhất là khi quả còn ướt sương. Xe máy chở hai, ba bao trên dốc đất là giới hạn mà nhiều người đã phải trả giá mới biết.

Đặt hàng thấp và cân hai bên. Hàng chất cao làm trọng tâm xe cao lên, dễ lật khi qua rãnh hoặc ôm cua. Bao đặt lệch một bên làm xe kéo về phía đó.

Xuống dốc bằng số thấp. Với xe máy và xe công nông, dùng số thấp để máy ghìm, phanh nhịp nhàng. Phanh gấp trên dốc đất ướt là cách nhanh nhất để trượt bánh.

Không chở người ngồi trên đống hàng. Người ngồi trên bao hàng ở thùng xe công nông là hình ảnh quen thuộc nhưng rất nguy hiểm khi xe lật hoặc phanh gấp.

Nghỉ khi mệt. Sau ngày dài hái quả, tay chân mỏi, phản xạ chậm. Nhiều tai nạn xảy ra ở chuyến chở cuối ngày, khi trời đã chạng vạng.

Xe công nông, xe máy kéo và quy định khi ra đường công cộng

Xe công nông, xe máy kéo là phương tiện quen thuộc của nông thôn Tây Nguyên. Trong vườn và trên đường nội đồng, chúng là trợ thủ đắc lực. Nhưng khi ra đường công cộng, đặc biệt là quốc lộ, câu chuyện khác: phương tiện tham gia giao thông phải đáp ứng điều kiện về đăng ký, kỹ thuật, và người lái phải có giấy phép phù hợp.

Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 và các văn bản hướng dẫn quy định về xe máy chuyên dùng, máy kéo và các loại xe tự chế. Nhiều loại xe tự chế, xe đã hết niên hạn không được phép lưu thông trên đường công cộng. Quy định cụ thể với từng loại xe nên hỏi cơ quan công an hoặc đăng kiểm; bài này chỉ nêu nguyên lý.

Về thực tế, nhiều hộ chỉ dùng xe công nông trong phạm vi vườn và đường nội đồng, còn đoạn ra quốc lộ thì chuyển hàng sang ô tô tải. Cách này vừa an toàn hơn trên đường lớn, vừa tránh rủi ro vi phạm.

Chằng buộc hàng cho đúng

Hàng rơi trên đường không chỉ mất của mà còn gây tai nạn cho người đi sau. Mấy nguyên tắc chằng buộc cơ bản:

• Dùng dây đủ chắc, buộc chéo qua hàng chứ không chỉ một vòng ngang.
• Bao đặt chặt vào nhau, không để khe hở cho hàng xê dịch khi xe nghiêng.
• Phủ bạt khi chở nông sản đã phơi khô, tránh mưa và bụi; buộc mép bạt kín để gió không lật.
• Hàng không được vượt quá kích thước thùng xe theo quy định; hàng nhô ra phía sau phải có báo hiệu.
• Kiểm lại dây buộc sau vài trăm mét đầu tiên, khi hàng đã lún xuống và dây có thể chùng.

Những nguyên tắc này áp dụng cho cả xe máy chở bao: dây cao su, dây dù buộc chéo, chặt, và không để bao chạm bánh xe hay chắn đèn sau.

Xe tải nhỏ chở bao lên quốc lộ còn phải để ý tải trọng cho phép ghi trên giấy tờ xe; chở quá tải vừa vi phạm, vừa làm phanh yếu đi rõ rệt trên những đoạn đổ dốc dài của quốc lộ 28.

Tự chở, thuê xe hay để người mua tới lấy

Mỗi hộ chọn cách đưa nông sản ra tuỳ quy mô vườn, phương tiện sẵn có và quan hệ với người mua. Hộ nhỏ, vườn gần, có xe máy thường tự chở từng chuyến về sân phơi nhà mình. Hộ vườn lớn hoặc vườn xa thường thuê xe công nông, xe tải theo chuyến, hoặc theo vụ.

Một số đại lý thu mua có xe tới tận vườn hoặc tận sân nhà để cân và chở đi, nhất là với quả tươi bán ngay. Cách này đỡ cho người trồng một khâu vận chuyển, nhưng người trồng cần để ý cân đo, độ ẩm, tạp chất được tính thế nào, và thoả thuận rõ trước khi xe tới.

Với sầu riêng và các loại trái cây, việc cắt và chở thường do thương lái tổ chức, có đội cắt riêng. Khi đó con đường vào vườn ảnh hưởng tới việc thương lái có chịu vào hay không và họ tính chuyện vận chuyển ra sao trong thoả thuận.

Không có cách nào luôn có lợi hơn. Điều nên làm là tính cả chi phí và rủi ro của khâu chở khi so các lời chào mua, chứ không chỉ nhìn con số trên mỗi ký.

Sân phơi, điểm cân và chỗ đậu xe: nút thắt ở đầu ra

Khi nông sản ra tới đường thôn, nó cần chỗ để: sân phơi, nhà kho, điểm cân của đại lý. Mùa cao điểm, các điểm cân dọc quốc lộ đông xe chờ, xe công nông và xe máy chở bao xếp hàng ven đường. Đây là lúc dễ xảy ra va chạm giữa xe vào cân, xe đi trên quốc lộ và người khuân vác.

Người chở hàng tới cân nên đậu sát vào trong lề, bật đèn khi trời tối, không dừng giữa lòng đường. Với chủ điểm thu mua, bố trí chỗ đậu xe trong khuôn viên, không để xe xếp tràn ra quốc lộ, vừa an toàn vừa tránh vi phạm về hành lang đường bộ.

Sân phơi tự phát trên lề đường là nút thắt khác. Bạt nông sản lấn ra mặt đường làm hẹp làn xe, và nguy hiểm vào ban đêm. Các đợt nhắc nhở, xử lý lấn chiếm thường diễn ra đúng mùa này; tốt nhất là chuẩn bị sân phơi trong đất nhà từ trước vụ, hoặc thoả thuận phơi nhờ ở sân của hàng xóm có chỗ rộng, đổi lại bằng công hay một phần chi phí.

Đường xấu, ai chịu thiệt

Khi đường vào vườn xấu, chi phí chở mỗi bao nông sản tăng lên: xe phải chở ít mỗi chuyến, đi chậm, hao xăng, mòn phanh lốp, có khi phải thuê thêm người vác qua đoạn không xe nào vào được. Chủ vườn ở cuối một con đường đất thường chịu chi phí cao hơn chủ vườn sát đường bê tông, dù trồng cùng loại cây, cùng năng suất.

Đó là lý do khi bàn làm đường thôn, đường nội đồng, các hộ có vườn trong cùng một lối thường dễ đồng thuận góp công, góp đất: con đường tốt hơn trực tiếp giảm chi phí mỗi vụ của từng nhà.

Thương lái và đại lý thu mua cũng tính đến đường sá. Một số đại lý có xe tới tận vườn ở những nơi đường tốt; nơi đường xấu, người trồng phải tự chở ra. Điều này ảnh hưởng tới lựa chọn bán cho ai, bán lúc nào — phần đó thuộc về chuyện thu mua, được viết ở danh mục kinh tế của trang.

Mưa trái mùa giữa vụ thu hoạch

Có những năm mưa kéo dài sang mùa hái hoặc mưa trái mùa rơi đúng giữa vụ. Đường đất trở lại trơn trượt, sân phơi ướt, quả hái về không phơi được phải bán tươi hoặc chở đi sấy. Áp lực chở hàng ra nhanh tăng lên đúng lúc đường xấu nhất.

Kinh nghiệm của nhiều hộ: dọn sẵn lối đi trong vườn, lót cành khô hoặc đá vào những chỗ hay lầy; chuẩn bị bạt che; liên hệ trước với người có xe phù hợp; và chấp nhận chở chậm hơn thay vì chở liều. Một chiếc xe lật trên dốc tốn kém hơn nhiều so với một ngày chở chậm.

Những năm thời tiết thất thường cũng nhắc người làm vườn rằng đường sá là một phần của rủi ro mùa vụ, không kém gì sâu bệnh hay giá cả.

Nhiều hộ giờ đã đầu tư mái che sân phơi hoặc gửi quả tươi đi sấy để bớt phụ thuộc vào nắng. Nhưng dù phơi hay sấy, quả vẫn phải ra khỏi vườn đúng lúc, nên con đường vẫn là khâu không thay thế được.

Câu hỏi thường gặp

Xe công nông có được chạy trên quốc lộ 28 không?

Tuỳ loại xe và tình trạng đăng ký, kiểm định. Nhiều loại xe tự chế, xe hết niên hạn không được lưu thông trên đường công cộng. Quy định cụ thể nên hỏi công an hoặc cơ quan đăng kiểm; nhiều hộ chỉ dùng công nông trong vườn và chuyển hàng sang ô tô tải khi ra đường lớn.

Xe máy chở bao cà phê bao nhiêu là an toàn?

Không có con số chung vì tuỳ xe, người lái, độ dốc và tình trạng đường. Nguyên tắc là không chất quá sức xe, đặt hàng thấp, cân hai bên, và chia nhiều chuyến khi đường dốc, ướt. Trên quốc lộ còn phải tuân theo quy định về kích thước hàng chở trên xe máy.

Thuê xe chở nông sản tính tiền thế nào?

Thường tính theo chuyến, theo bao hoặc theo khối lượng, phụ thuộc quãng đường, độ dốc, tình trạng đường và thời điểm trong vụ. Bài không nêu giá vì thay đổi theo từng nơi, từng năm. Nên thoả thuận rõ trước khi chở, kể cả trách nhiệm khi hàng rơi vãi, hư hỏng.

Mưa giữa mùa hái thì xử lý việc chở hàng thế nào?

Chuẩn bị lối đi trong vườn, che bạt cho hàng, liên hệ trước người có xe phù hợp, chở ít mỗi chuyến và đi khi mặt đường đã se. Không chở liều trên dốc đất ướt; một chiếc xe lật gây thiệt hại lớn hơn nhiều một ngày chậm.

Đường vào vườn xấu có thể đề nghị xã làm không?

Đường nội đồng, đường vào vườn thường do các hộ cùng sử dụng góp công làm, có thể được hỗ trợ khi nằm trong chương trình của xã. Các hộ nên thống nhất đề xuất qua trưởng thôn, nêu rõ đoạn đường, số hộ dùng và mức độ khó khăn.