Tết Nguyên đán là cái Tết chung của cả xã Tà Đùng (Lâm Đồng), đến khi mùa hái cà phê vừa xong hoặc sắp xong, tiền bán nông sản đã về, người đi làm xa trở lại. Người Kinh ăn Tết theo nếp quê gốc với bánh chưng hoặc bánh tét; người Tày, Nùng có thêm xôi màu, bánh gio; người Mông nhiều nhà ăn cả Tết Mông lẫn Tết Nguyên đán; đồng bào M'Nông, Mạ ngày càng đón Tết Nguyên đán như một dịp sum họp.
Tết ở đây rơi vào giữa mùa khô Tây Nguyên: sáng sương, trưa nắng hanh, đêm se lạnh. Bài này tả Tết Nguyên đán ở Tà Đùng như một sinh hoạt văn hoá của xã nhiều dân tộc: chuẩn bị, chợ Tết, mâm cỗ, những ngày đầu năm, và nhịp vườn tược sau Tết. Bài không nêu giá cả hàng Tết.
Tết đến sau mùa cà phê: vì sao cái Tết ở đây khác
Ở vùng trồng cà phê vối như Tà Đùng, mùa hái thường kéo dài từ khoảng tháng 10, 11 tới tháng 12, tháng 1 dương lịch, tuỳ độ cao và giống. Tết Nguyên đán vì thế đến đúng lúc nhiều nhà vừa hái xong, cà phê đã phơi hoặc đã bán. Có tiền bán nông sản, Tết ở vùng cà phê thường được chuẩn bị đầy đủ hơn so với những năm mất mùa, rớt giá.
Ngược lại, những năm cà phê chín muộn hoặc Tết đến sớm, nhiều nhà vẫn còn phải hái vào những ngày giáp Tết. Thợ hái từ nơi khác đến cũng muốn về quê ăn Tết, nên chủ vườn phải tính toán để hái xong trước. Câu chuyện “hái kịp Tết” là đề tài quen trong các cuộc trò chuyện ở chợ xã cuối năm.
Sau Tết, công việc vườn bắt đầu ngay với đợt tưới đầu mùa khô. Tưới xong, hoa cà phê nở trắng các sườn đồi, thường vào khoảng tháng 1 đến tháng 3. Với người trồng cà phê, Tết và mùa hoa cà phê là hai mốc gần nhau của một năm.
Chuẩn bị Tết: dọn nhà, dọn vườn, mua sắm ở chợ xã và Gia Nghĩa
Những ngày cuối năm, các gia đình dọn dẹp nhà cửa, quét sân phơi, sửa lại hàng rào, sơn lại cửa nếu có điều kiện. Ở các thôn người Kinh, nhiều nhà trồng hoa trước sân, chậu mai, chậu cúc mua ở chợ; ở các thôn đồng bào, việc chuẩn bị đơn giản hơn, tập trung vào đồ ăn và quần áo mới cho trẻ con.
Chợ xã những ngày giáp Tết đông hơn mọi thời điểm trong năm: hàng quần áo, bánh kẹo, lá dong, lá chuối, nếp, đậu, thịt, hoa, vàng mã. Những thứ chợ xã không có, người ta đi mua ở Gia Nghĩa, cách trung tâm xã một quãng đường xe máy khá dài, thường đi theo nhóm, tranh thủ mua một lần cho cả nhà.
Người đi làm xa về Tết là một phần lớn của không khí giáp Tết. Những chuyến xe khách, xe ghép từ Đông Nam Bộ về Gia Nghĩa và vào các xã đông hơn hẳn; nhiều thanh niên về bằng xe máy. Gia đình nào có con đi làm xa thì Tết thường là lần duy nhất trong năm cả nhà đủ mặt.
Mỗi cộng đồng đón Tết Nguyên đán một kiểu
Bảng dưới gom những nét thường gặp. Đây là xu hướng chung; mỗi gia đình, nhất là những gia đình kết hôn giữa các dân tộc, có cách đón riêng.
| Cộng đồng | Món Tết đặc trưng | Nét riêng khi đón Tết |
|---|---|---|
| Người Kinh gốc Bắc | bánh chưng, giò, dưa hành, thịt đông | cúng tất niên, giao thừa, mồng một đi thăm họ hàng |
| Người Kinh gốc Trung, Nam | bánh tét, thịt kho hột vịt, củ kiệu, dưa món | cúng ông bà, mâm ngũ quả, chúc Tết theo nếp quê |
| Người Tày, Nùng | bánh chưng, bánh gio, xôi màu, khâu nhục, lạp sườn | cúng tổ tiên, thăm họ, có nhà hát then đầu năm |
| Người Mông | bánh dày, thịt lợn, rượu ngô | nhiều nhà ăn Tết Mông gần hoặc cùng Tết Nguyên đán |
| Người M'Nông, Mạ | cơm, thịt, rượu cần tuỳ nhà, bánh kẹo mua | sum họp gia đình, thăm nhau trong bon, ngày vui chung |
Gia đình nhiều dân tộc thường có mâm Tết pha: bánh chưng bên cạnh ché rượu cần, bánh dày bên cạnh bánh tét.
Gói bánh: chưng hay tét, và chuyện lá dong ở Tây Nguyên
Ở Tà Đùng, cuộc tranh luận bánh chưng hay bánh tét không có lời đáp chung, vì người Kinh đến từ cả hai miền. Nhà gốc Bắc gói bánh chưng vuông, nhà gốc Trung và Nam gói bánh tét dài; có nhà làm cả hai vì vợ chồng khác quê. Người Tày, Nùng cũng gói bánh chưng, có nhà gói thêm bánh gio.
Lá dong không phải lúc nào cũng có sẵn như ở quê Bắc; nhiều nhà dùng lá chuối, lá dong trồng trong vườn hoặc mua ở chợ. Nếp, đậu xanh, thịt mỡ mua ở chợ xã. Đêm luộc bánh, bếp củi đỏ lửa ngoài sân, cả nhà ngồi canh nồi, là một trong những hình ảnh Tết quen thuộc của các xóm người Kinh.
Đồng bào M'Nông, Mạ không có truyền thống gói bánh chưng, bánh tét, nhưng nhiều gia đình nay cũng gói theo hàng xóm, hoặc mua, hoặc được biếu. Việc biếu bánh qua lại giữa các nhà là một nét đẹp của Tết ở xã nhiều dân tộc.
Những ngày đầu năm: thăm nhau, chúc Tết và vui chơi
Mồng một, mồng hai là những ngày thăm nhau. Người Kinh đi thăm ông bà, họ hàng, thầy cô; trẻ con được mừng tuổi. Ở các thôn, hàng xóm khác dân tộc cũng đến chúc Tết nhau, nhất là những nhà làm ăn chung, thuê nhau hái cà phê. Cán bộ xã, thôn thường đi thăm các gia đình chính sách, người cao tuổi, già làng.
Hoạt động vui chơi đầu năm ở trung tâm xã có thể gồm các giải bóng chuyền, bóng đá giao hữu, văn nghệ, trò chơi dân gian, tuỳ năm. Ở các bon, những ngày vui có thể có tiếng chiêng. Thanh niên đi chơi theo nhóm, nhiều nhóm chạy xe ra phía hồ ngắm cảnh.
Một lưu ý thực tế: những ngày Tết, đường liên thôn và đường ra trung tâm có nhiều người đi xe máy sau khi uống rượu. Người đi đường, nhất là đi đêm và đi đường đèo, cần chú ý hơn bình thường.
Tết của những người ở xa: con em đi làm, đi học trở về
Với nhiều gia đình ở Tà Đùng, Tết là ngày con em đi làm ở khu công nghiệp, đi học ở thành phố trở về. Những người trẻ này mang theo thói quen thành thị: điện thoại, quần áo mới, món ăn mới, tiền gửi về cho cha mẹ sửa nhà, mua xe. Họ cũng mang theo câu chuyện về cuộc sống ở nơi khác, khiến những ngày Tết trong thôn sôi động hơn.
Sau Tết, cuộc chia tay lặp lại: người trẻ lên xe đi làm lại, người già ở nhà lo vườn. Một số người trẻ quyết định ở lại quê, làm vườn, làm dịch vụ quanh hồ. Quyết định ở hay đi thường được bàn trong chính những ngày Tết.
Với người con xa quê không về được, các nhóm đồng hương, nhóm người Tà Đùng trên mạng xã hội là nơi chia sẻ hình ảnh Tết ở quê. Đó là một nét mới của Tết ở các vùng nông thôn hôm nay.
Quà Tết, mừng tuổi và biếu nhau: Tết như sợi dây nối các cộng đồng
Ở một xã nhiều dân tộc, những món quà nhỏ ngày Tết nói nhiều về quan hệ giữa các nhà. Người Kinh giữ tục mừng tuổi cho trẻ con bằng phong bao đỏ, đi chúc Tết ông bà, thầy cô với gói bánh, hộp mứt. Nhiều nhà đồng bào ở gần nhau lâu năm cũng đã quen tục mừng tuổi, nhất là ở những gia đình có con cháu lấy vợ, lấy chồng người Kinh.
Biếu bánh là cách trao đổi quen nhất: nhà gói bánh chưng, bánh tét biếu hàng xóm đồng bào; nhà người Mông, người Tày biếu lại bánh dày, bánh gio, xôi màu; nhà ở bon có khi mời sang uống một ché rượu cần. Chủ vườn thường biếu quà Tết cho những người làm công quen, những gia đình đã hái cà phê cho mình suốt mùa, như một lời cảm ơn và một lời hẹn cho năm sau.
Cán bộ xã, thôn, các đoàn thể thường đi thăm, tặng quà già làng, người có uy tín, gia đình chính sách, hộ khó khăn trong dịp Tết. Với người ngoài muốn làm quà Tết cho một thôn, cách tốt là hỏi qua thôn, xã để biết nhà nào đang thiếu thật, tránh chỗ thừa chỗ thiếu và tránh làm các hộ so bì nhau.
Sau Tết: tưới cà phê, mùa hoa và nhịp làm ăn mới
Hết mồng ba, mồng bốn, nhiều nhà đã trở lại vườn. Việc đầu tiên của mùa khô là tưới cà phê đợt đầu, đúng lúc để cây ra hoa. Máy bơm chạy suốt ngày đêm ở những vườn gần nguồn nước; vườn xa nước phải chờ lượt, thuê bồn. Mùa hoa cà phê sau đó là thời điểm sườn đồi Tà Đùng trắng hoa, thơm suốt mấy ngày.
Cũng sau Tết, các đại lý vật tư mở cửa bán phân bón cho vụ mới, các khoản vay mượn được tính lại. Người đi làm xa đã đi, thôn trở lại nhịp quen. Những đám cưới thường được tổ chức nhiều trong khoảng sau Tết, khi mùa vụ còn chưa bận.
Nhịp ấy cho thấy Tết ở Tà Đùng không chỉ là lễ mà còn là ranh giới giữa hai mùa làm ăn, một nét chung của các vùng trồng cà phê Tây Nguyên.
Cúng tất niên, giao thừa: nghi lễ cuối năm trong nhà người Kinh
Trong các gia đình người Kinh ở Tà Đùng, Tết bắt đầu từ những nghi lễ cuối năm theo nếp quê: cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp, tảo mộ nếu mộ ông bà ở gần, cúng tất niên những ngày cuối tháng, và cúng giao thừa đêm 30. Mâm cúng mỗi nhà khác nhau theo quê gốc, có bánh chưng hoặc bánh tét, mâm ngũ quả, xôi, gà.
Nhiều gia đình có mộ ông bà ở quê cũ ngoài Bắc, ngoài Trung, không về được, nên cúng vọng tại nhà. Những gia đình đã có người mất và chôn cất ở Tây Nguyên thì tảo mộ ngay tại nghĩa trang của xã. Đó là một dấu hiệu cho thấy vùng đất đã thành quê của nhiều thế hệ.
Những nghi lễ này được tả ở đây như một phần nếp sống văn hoá của người Kinh. Mỗi nhà làm nhiều hay ít, đơn giản hay cầu kỳ tuỳ hoàn cảnh; xu hướng chung ở nông thôn hôm nay là gọn hơn, tập trung vào sum họp gia đình.
Tết ở bon: đồng bào M'Nông, Mạ đón năm mới thế nào
Theo truyền thống, người M'Nông, người Mạ không có Tết Nguyên đán mà có những lễ mừng mùa sau thu hoạch, được coi như ngày đầu năm mới của bon. Qua nhiều năm sống cùng các cộng đồng khác, học hành, làm việc theo lịch chung của cả nước, Tết Nguyên đán đã trở thành dịp nghỉ ngơi, sum họp quen thuộc trong các gia đình đồng bào.
Cách đón Tết ở bon thường giản dị: dọn nhà, mua quần áo mới cho trẻ, chuẩn bị thịt, gạo, rượu, đi thăm nhau trong bon. Nhà khá giả có thể mổ heo, mời họ hàng; có nhà đánh chiêng, mở ché rượu cần đón khách trong những ngày đầu năm.
Với những gia đình đồng bào kết hôn với người Kinh, Tết thường là sự pha trộn: mâm cúng kiểu Kinh bên cạnh ché rượu cần, bánh chưng bên cạnh cơm lam. Chính những mâm Tết như vậy cho thấy rõ nhất một xã nhiều dân tộc đang sống chung như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Nhà đồng bào ở Tà Đùng có mừng tuổi trẻ con ngày Tết không?
Mừng tuổi bằng phong bao là tục của người Kinh, nhưng nhiều gia đình đồng bào sống gần người Kinh lâu năm, nhất là gia đình có con cháu kết hôn với người Kinh, cũng đã quen làm. Mỗi nhà làm theo cách của mình, không có lệ bắt buộc.
Người Kinh ở Tà Đùng gói bánh chưng hay bánh tét?
Cả hai, tuỳ quê gốc. Người gốc Bắc gói bánh chưng vuông, người gốc miền Trung và miền Nam gói bánh tét; nhiều nhà vợ chồng khác quê làm cả hai. Người Tày, Nùng cũng gói bánh chưng, có nhà gói thêm bánh gio.
Đồng bào M'Nông ở Tà Đùng có ăn Tết Nguyên đán không?
Có. Tết Nguyên đán ngày càng là dịp sum họp của các gia đình M'Nông, Mạ, dù truyền thống của họ có những lễ mừng mùa riêng. Cách đón Tết của mỗi gia đình khác nhau, có nhà đánh chiêng, uống rượu cần, có nhà ăn Tết giống hàng xóm người Kinh.
Mua sắm Tết ở Tà Đùng thì đi đâu?
Chợ xã và các tiệm ở trung tâm xã có hầu hết đồ Tết thông thường. Những thứ lớn hoặc đặc biệt hơn, người dân thường đi Gia Nghĩa mua. Ngày giáp Tết chợ rất đông, nên đi sớm vào buổi sáng.
Hoa cà phê nở khi nào?
Hoa cà phê vối thường nở sau đợt tưới đầu mùa khô, khoảng tháng 1 đến tháng 3, tuỳ thời điểm tưới và thời tiết từng năm. Hoa nở rộ trong vài ngày rồi tàn, nên muốn thấy cần hỏi người làm vườn thời điểm tưới.
Có lưu ý gì khi đi lại trong dịp Tết ở Tà Đùng?
Đường đèo, đường liên thôn những ngày Tết có nhiều người đi xe máy sau khi uống rượu, buổi tối ít đèn. Nên đi chậm, tránh đi đêm khi không quen đường, không uống rượu nếu phải lái xe. Sáng sớm có sương, cần bật đèn và giảm tốc.