Tết của người Mông ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng) là Tết riêng của cộng đồng, thường diễn ra vào khoảng cuối năm âm lịch khi mùa màng đã xong, trước Tết Nguyên đán; ngày cụ thể tuỳ từng họ, từng thôn. Những ngày Tết, các gia đình cúng tổ tiên, dán giấy lên cột nhà và nông cụ để chúng “nghỉ Tết”, giã bánh dày, mặc quần áo mới; thanh niên ném pao, đánh quay, thổi khèn, hát giao duyên.
Ở Tây Nguyên, Tết Mông có thể được điều chỉnh: mùa hái cà phê rơi đúng những tháng cuối năm, nên có gia đình, có thôn ăn Tết Mông gọn hơn, hoặc dời gần Tết Nguyên đán. Bài này mô tả Tết Mông như một di sản văn hoá của cộng đồng Mông ở vùng Đắk Som, Đắk R'Măng cũ, theo những nét chung đã được ghi nhận; chi tiết từng thôn nên hỏi chính người trong làng.
Tết Mông diễn ra khi nào
Theo nếp truyền thống ở vùng cao phía Bắc, Tết Mông bắt đầu khi công việc đồng nương trong năm đã xong, thường rơi vào tháng 11 hoặc tháng Chạp âm lịch, trước Tết Nguyên đán khoảng một tháng hoặc vài tuần. Không có một ngày thống nhất cho mọi nơi: các họ, các vùng chọn ngày theo lịch của mình, và Tết có thể kéo dài nhiều ngày.
Ở Tà Đùng và các xã vùng Đắk Glong cũ, thời điểm ấy trùng với mùa hái cà phê, công việc bận nhất trong năm. Vì vậy, theo lời kể ở nhiều vùng trồng cà phê, không ít gia đình người Mông điều chỉnh: ăn Tết sau khi hái xong, rút ngắn số ngày, hoặc ăn Tết Mông sát với Tết Nguyên đán để con cháu đi làm xa về một lần mà kịp cả hai. Ở nhiều tỉnh phía Bắc, chính quyền và cộng đồng cũng đã vận động đồng bào Mông ăn Tết gần với Tết Nguyên đán.
Muốn biết năm nay thôn nào ăn Tết ngày nào, cách duy nhất là hỏi trưởng thôn hoặc người trong làng. Đây là Tết của gia đình, dòng họ, không có lịch công bố như một lễ hội.
Chuẩn bị Tết: bánh dày, gà, rượu và quần áo mới
Những ngày trước Tết, các gia đình Mông chuẩn bị khá kỹ. Đàn ông lo củi, lo con vật để cúng và ăn Tết, thường là gà, lợn; nhà khá giả mổ lợn to, chia thịt cho anh em trong họ. Rượu ngô hoặc rượu gạo được nấu sẵn. Phụ nữ khâu, thêu quần áo mới cho cả nhà, nhất là váy xoè cho con gái, vì Tết là dịp các cô gái mặc đẹp nhất trong năm.
Bánh dày là món không thể thiếu. Xôi nếp đồ chín được đổ vào cối gỗ lớn, hai người dùng chày giã đến khi dẻo mịn, rồi nặn thành những chiếc bánh tròn. Bánh dày dùng để cúng, để ăn trong Tết và để biếu nhau. Tiếng chày giã bánh trong thôn là dấu hiệu Tết đã đến.
Ở Tây Nguyên, gạo nếp dễ mua hơn ở quê cũ, nhưng cối gỗ lớn và người biết giã bánh đúng cách lại ít đi. Có nhà vẫn giữ cối từ ngày mới vào lập nghiệp; có nhà mua bánh của người khác làm. Quần áo truyền thống nhiều nhà mua sẵn ở chợ hoặc nhờ người quen ở quê gửi vào.
Những phong tục chính trong ngày Tết
Cúng tổ tiên và các vị thần trong nhà. Đêm cuối năm và ngày đầu Tết, chủ nhà làm lễ cúng tổ tiên, cúng các vị thần theo tín ngưỡng của người Mông như thần cửa, thần bếp, thần cột nhà. Nghi lễ do người đàn ông chủ nhà hoặc người hiểu lễ trong họ thực hiện.
Dán giấy lên cột nhà và nông cụ. Người Mông có tục dán những mẩu giấy bản có quệt tiết gà và lông gà lên cột nhà, cửa, bàn thờ và nông cụ như cày, cuốc, dao. Đây là cách cho đồ vật cũng được “ăn Tết”, nghỉ ngơi sau một năm làm việc; trong những ngày ấy người ta kiêng dùng nông cụ.
Ăn Tết theo họ. Ngày Tết, anh em trong họ đi lại thăm nhau, mời nhau ăn uống. Trưởng họ thường là nơi mọi người tụ về đầu tiên.
Kiêng làm việc nặng. Những ngày đầu Tết, nhiều gia đình kiêng làm việc đồng áng, kiêng một số việc trong nhà theo phong tục riêng. Mức độ kiêng khác nhau giữa các họ.
Quần áo mới, chơi xuân. Cả nhà mặc quần áo mới. Thanh niên nam nữ đi chơi, gặp gỡ, tham gia các trò chơi ở bãi đất chung của thôn.
Ném pao, đánh quay, khèn và hát giao duyên
Ném pao là trò chơi tiêu biểu nhất của Tết Mông. Quả pao là một quả bóng vải nhỏ, có tua, do các cô gái khâu. Nam và nữ đứng thành hai hàng đối diện, ném pao qua lại. Trò chơi vừa vui vừa là dịp làm quen; theo nếp cũ, người làm rơi pao có thể phải tặng một món đồ nhỏ, và đó là cớ để gặp lại nhau.
Đánh quay là trò của con trai: con quay bằng gỗ cứng, quấn dây rồi tung ra cho quay tròn, người chơi phải ném con quay của mình trúng con quay của đối phương. Bãi đất nện bằng phẳng trong thôn là sân chơi quen thuộc ngày Tết.
Khèn là nhạc cụ gắn với người đàn ông Mông, vừa thổi vừa múa. Ngày Tết, tiếng khèn, tiếng sáo, tiếng đàn môi vang trong thôn; các đôi trai gái hát đối, hát giao duyên. Ở các thôn người Mông vùng Tà Đùng, người biết thổi khèn và múa khèn giỏi chủ yếu là người trung niên, người cao tuổi; lớp trẻ biết ít hơn.
Mâm ăn ngày Tết Mông
Mâm ăn ngày Tết của người Mông xoay quanh thịt con vật đã cúng, bánh dày, cơm hoặc mèn mén và rượu. Thịt lợn, thịt gà luộc, thịt nấu canh với rau cải là những món phổ biến. Nhà nào mổ lợn to thì làm thêm thịt treo gác bếp để ăn dần sau Tết.
Thắng cố, món nồi lớn nấu thịt và nội tạng với gia vị, thường nấu khi có đông người. Ở Tây Nguyên, thắng cố của người Mông thường dùng thịt bò hoặc lợn. Rượu ngô nấu men lá, uống chung trong bát, là thứ rượu mời khách ngày Tết.
Khách đến nhà người Mông ngày Tết được mời ăn uống nhiệt tình. Phép lịch sự là nhận lời, ăn một ít, uống theo khả năng và từ chối khéo khi không uống được. Rượu ngày Tết thường nặng; người lái xe tuyệt đối không nên uống.
Tết Mông giữa mùa cà phê: những điều đã thay đổi
Khi người Mông vào Tây Nguyên, lịch nông nghiệp quê cũ không còn khớp. Ở phía Bắc, cuối năm là lúc nông nhàn, ăn Tết thong thả. Ở Tà Đùng, cuối năm là lúc cà phê chín đỏ, cả nhà phải ra vườn, thuê thêm người hái, phơi, bán. Tết Mông vì thế thường bị ép giữa hai mùa: hoặc ăn trong lúc vẫn còn phải hái, hoặc lùi lại sau.
Một thay đổi khác là thế hệ trẻ đi làm xa. Nhiều thanh niên làm ở khu công nghiệp Đông Nam Bộ chỉ về được một lần vào Tết Nguyên đán, nên các gia đình có xu hướng ăn Tết Mông gần Tết Nguyên đán để con cháu kịp sum họp.
Trang phục cũng thay đổi: váy lanh dệt tay ít đi, váy may từ vải công nghiệp, in hoa văn sẵn nhiều lên. Dù vậy, ngày Tết vẫn là ngày mà mọi gia đình cố gắng mặc đồ truyền thống, ít nhất cho trẻ con và các cô gái.
Đến thăm làng Mông ngày Tết: phép lịch sự cho khách
Người ngoài, kể cả hàng xóm người Kinh, đồng bào khác dân tộc, thường được mời đến chơi Tết Mông nếu có quen biết. Nên đến khi được mời, mang theo một món quà nhỏ như bánh kẹo, chai rượu, gói chè. Khi vào nhà, để ý những chỗ có dán giấy, không chạm vào bàn thờ, cột nhà, nông cụ đang “nghỉ Tết”.
Có một số tục kiêng người ngoài nên biết: ở nhiều gia đình, khi trên cửa có cắm cành lá hoặc dấu hiệu kiêng, người lạ không vào nhà. Nếu thấy dấu hiệu như vậy, hãy hỏi người trong thôn thay vì tự ý bước vào.
Muốn chụp ảnh các cô gái mặc váy xoè, trò ném pao, người thổi khèn, hãy hỏi trước. Tết là ngày vui của cộng đồng, không phải buổi biểu diễn. Một lời xin phép và một tấm ảnh gửi lại sau Tết là cách để lần sau được chào đón.
Giữ Tết Mông cho con cháu: cộng đồng đang làm gì
Ở các thôn người Mông vùng Tà Đùng, Tết vẫn là dịp con cháu học được nhiều nhất về văn hoá của mình: cách cúng, cách giã bánh, cách khâu pao, cách thổi khèn. Người lớn tuổi thường tranh thủ những ngày này để dạy lại cho lớp trẻ.
Một số địa phương ở Tây Nguyên tổ chức ngày hội văn hoá Mông, hội thi ném pao, thổi khèn, trình diễn trang phục trong dịp Tết, giúp các thôn gặp nhau và giữ trò chơi truyền thống. Có hay không, tổ chức ở đâu ở vùng Tà Đùng tuỳ từng năm, nên hỏi ủy ban xã.
Với người viết về Tà Đùng, nhắc đến Tết Mông cần tránh hai điều: biến Tết thành món hàng du lịch, và gán cho phong tục những ý nghĩa mê muội. Tết Mông là một di sản văn hoá, có những nghi lễ mang niềm tin riêng của cộng đồng, cần được tả với sự tôn trọng.
Váy xoè ngày Tết: thêu, vẽ sáp ong và những thay đổi
Ngày Tết là ngày phụ nữ và các cô gái Mông mặc bộ đẹp nhất: váy xoè nhiều nếp gấp, áo có thêu hoa văn ở cổ và tay, thắt lưng, xà cạp, khăn đội đầu, vòng bạc. Ở quê cũ phía Bắc, váy truyền thống làm từ vải lanh tự trồng, tự dệt, vẽ hoa văn bằng sáp ong rồi nhuộm chàm, sau đó thêu thêm. Một bộ váy như vậy mất nhiều tháng làm.
Ở Tà Đùng, cây lanh khó trồng và ít ai còn thời gian dệt, nên phần lớn váy áo ngày Tết được may từ vải công nghiệp, hoa văn in hoặc thêu máy, mua ở chợ hoặc nhờ người quen gửi từ quê. Một số phụ nữ lớn tuổi vẫn giữ kỹ thuật vẽ sáp ong và thêu tay, làm những chiếc váy dành cho dịp quan trọng.
Hoa văn trên váy áo Mông khác nhau giữa các nhóm Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đen, Mông Xanh, và người trong cộng đồng nhìn trang phục có thể đoán được nhóm. Các thôn Mông ở vùng Tà Đùng có thể có nhiều nhóm khác nhau, tuỳ quê gốc của các họ đã vào.
Tết Mông trong một xã nhiều dân tộc
Ở một xã như Tà Đùng, Tết Mông không diễn ra tách biệt. Hàng xóm người Kinh, người M'Nông được mời sang chơi, uống rượu, xem ném pao. Những người làm ăn chung, thuê nhau hái cà phê thường thăm nhau trong dịp này. Trẻ con các dân tộc học cùng lớp cũng hay theo bạn sang chơi Tết.
Trường học ở các xã có đông học sinh Mông thường tính đến dịp này: có nơi cho học sinh nghỉ thêm, có nơi vận động học sinh đi học lại sớm sau Tết. Việc xếp lịch học phù hợp với phong tục giúp giảm tình trạng học sinh nghỉ học kéo dài sau Tết, một vấn đề ngành giáo dục vùng đồng bào thường nhắc đến.
Với chính quyền xã, những ngày Tết Mông cũng cần chú ý giữ an toàn: rượu nhiều, xe máy nhiều trên đường thôn. Một Tết vui và an toàn là mong muốn chung của cả cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp
Tết Mông năm nay ở Tà Đùng rơi vào ngày nào?
Không có một ngày chung cho mọi thôn. Tết Mông thường vào khoảng cuối năm âm lịch, trước Tết Nguyên đán, nhưng mỗi họ, mỗi thôn chọn ngày riêng và ở Tây Nguyên còn điều chỉnh theo mùa hái cà phê. Hãy hỏi trưởng thôn hoặc người quen trong làng.
Vì sao người Mông dán giấy lên nông cụ ngày Tết?
Theo phong tục, những mẩu giấy dán lên cột nhà, cửa, bàn thờ và nông cụ là cách cho đồ vật cũng được ăn Tết, nghỉ ngơi sau một năm làm việc cùng con người. Trong những ngày ấy, gia đình kiêng dùng các nông cụ đã dán giấy.
Ném pao là trò chơi gì?
Ném pao là trò chơi dân gian của người Mông trong dịp Tết. Quả pao là bóng vải nhỏ có tua do các cô gái khâu; nam nữ đứng hai hàng ném qua lại. Đây vừa là trò chơi vừa là dịp làm quen của thanh niên.
Khách lạ có được vào nhà người Mông ngày Tết không?
Nếu được mời thì được, và thường được tiếp đón nhiệt tình. Tuy vậy, khi trên cửa có cành lá hoặc dấu hiệu kiêng, người lạ không nên vào. Gặp trường hợp này, hãy hỏi người trong thôn trước.
Người Mông ở Tà Đùng có ăn Tết Nguyên đán không?
Có. Nhiều gia đình người Mông ở Tây Nguyên ăn cả Tết Mông lẫn Tết Nguyên đán, hoặc ăn Tết Mông gần Tết Nguyên đán để con cháu đi làm xa về một lần kịp cả hai. Cách làm khác nhau giữa các gia đình, các họ.
Bánh dày của người Mông làm thế nào?
Gạo nếp được đồ thành xôi, đổ vào cối gỗ lớn, hai người dùng chày giã đến khi dẻo mịn, rồi nặn thành bánh tròn dẹt. Bánh dày dùng để cúng, để ăn trong Tết và biếu nhau; có thể nướng hoặc rán lại khi ăn.